Dev. 2008 Mar; 28 (1): 78-106.
Steinberg L.
source
Ma'aikatar Psychology, Jami'ar Haikali.
Abstract
Wannan labarin ya gabatar da tsarin ka'ida da bincike kan ɗaukar haɗari wanda aka ba da haske daga ilimin halittar kwakwalwa ta ci gaba . Tambayoyi guda biyu masu mahimmanci suna ƙarfafa wannan bita. Da farko, me yasa ɗaukar haɗari ke ƙaruwa tsakanin ƙuruciya da samartaka? Na biyu, me yasa ɗaukar haɗari ke raguwa tsakanin samartaka da girma?
Yawan ɗaukar haɗari yana ƙaruwa tsakanin ƙuruciya da samartaka sakamakon canje-canje a lokacin balaga a cikin tsarin zamantakewa da motsin rai na kwakwalwa wanda ke haifar da ƙaruwar neman lada, musamman a gaban takwarorinsu, wanda galibi ke haifar da babban gyara na tsarin dopaminergic na kwakwalwa.
Rage ɗaukar haɗari yana raguwa tsakanin samartaka da girma saboda canje-canje a tsarin kula da hankali na kwakwalwa - canje-canjen da ke inganta ikon mutane na sarrafa kansu.
Wadannan canje-canje na faruwa a lokacin tsufa da matasan matasa kuma ana ganin su a cikin tsarin gyare-gyare da gyare-gyaren aiki a cikin ɓangaren farko da haɗin kai zuwa wasu sassan kwakwalwa. Sauran yanayi na waɗannan canje-canjen na sa tsaka-tsaka a lokacin da ake tsanantawa zuwa rashin haɗari da kuma lalata hali.
Gabatarwa
Haƙarin Matashi - Shan a matsayin Matsala na Lafiya ta Jama'a
An yarda da shi sosai a tsakanin kwararru a binciken lafiyar matasa da ci gaban su cewa manyan barazanar da ke tattare da walwalar matasa a cikin al'ummomin da suka ci gaba sun fito ne daga abubuwan da za a iya hana su kuma galibi suna haifar da kansu, gami da motoci da sauran haɗurra (wanda tare suka kai kusan rabin dukkan mace-mace a tsakanin matasan Amurka), tashin hankali, shan miyagun ƙwayoyi da barasa, da kuma ɗaukar haɗarin jima'i ( Blum & Nelson-Mmari, 2004 ; Williams et al., 2002 ). Saboda haka, yayin da aka sami ci gaba mai yawa a cikin rigakafi da magance cututtuka da cututtuka na yau da kullun a tsakanin wannan rukunin shekaru, ba a sami irin wannan ci gaba ba dangane da rage rashin lafiya da mace-mace da ke faruwa sakamakon halaye masu haɗari da rashin kulawa ( Hein, 1988 ). Duk da cewa yawan wasu nau'ikan ɗaukar haɗarin matasa, kamar tuƙi a ƙarƙashin tasirin barasa ko yin jima'i ba tare da kariya ba, ya ragu, yawan halayen haɗari a tsakanin matasa ya kasance mai yawa, kuma babu raguwar halayen haɗarin matasa a cikin shekaru da yawa ( Cibiyoyin Kula da Cututtuka da Rigakafi, 2006 ).
Haka kuma lamarin yake cewa matasa suna shiga cikin halaye masu haɗari fiye da manya, kodayake girman bambancin shekaru a cikin ɗaukar haɗari ya bambanta dangane da takamaiman haɗarin da ake magana a kai da shekarun "matasa" da "manya" da ake amfani da su azaman ƙungiyoyin kwatantawa; ƙimar ɗaukar haɗari yana da yawa a tsakanin matasa 'yan shekara 18 zuwa 21, misali, wasu daga cikinsu ana iya rarraba su a matsayin matasa wasu kuma ana iya rarraba su a matsayin manya. Duk da haka, a matsayin ƙa'ida gabaɗaya, matasa da matasa sun fi yiwuwa su sha giya mai yawa, shan sigari, yin jima'i na yau da kullun, shiga cikin tashin hankali da sauran halaye na laifi, kuma su sami haɗarin mota mai haɗari ko mai tsanani, yawancinsu ana haifar da su ne ta hanyar tuƙi mai haɗari ko tuƙi a ƙarƙashin rinjayar barasa. Saboda nau'ikan halaye masu haɗari da yawa da aka fara a lokacin samartaka suna ƙara haɗarin halayen a lokacin girma (misali, shan ƙwayoyi), kuma saboda wasu nau'ikan ɗaukar haɗari da matasa ke yi suna sanya mutanen wasu shekaru cikin haɗari (misali, tuƙi ba tare da kulawa ba, halayen aikata laifuka), ƙwararrun masana lafiyar jama'a sun yarda cewa rage yawan ɗaukar haɗari da matasa ke yi zai kawo babban ci gaba a cikin jin daɗin jama'a gaba ɗaya ( Steinberg, 2004 ).
Ƙarya a cikin Rigakafin da Nazari akan Rikicin Rikicin Yara
Babbar hanyar rage haɗarin matasa ita ce ta hanyar shirye-shiryen ilimi, yawancinsu suna makaranta. Akwai dalilin yin shakku sosai game da ingancin wannan ƙoƙarin . A cewar bayanan AddHealth ( Bearman, Jones, & Udry, 1997 ), kusan dukkan matasan Amurka sun sami wani nau'in taimakon ilimi wanda aka tsara don rage shan taba, shan giya, shan ƙwayoyi, da jima'i ba tare da kariya ba, amma rahoton da aka samu kwanan nan na binciken da aka yi daga Binciken Halayyar Halayyar Matasa, wanda Cibiyoyin Kula da Cututtuka da Rigakafi suka gudanar, ya nuna cewa fiye da kashi ɗaya bisa uku na ɗaliban makarantar sakandare ba su yi amfani da kwaroron roba ba a karon farko ko ma a karo na ƙarshe da suka yi jima'i, kuma a cikin shekarar da ta gabata kafin binciken, kusan kashi 30% na matasa sun hau mota da wani ya sha giya ya tuka, fiye da kashi 25% sun ba da rahoton lokuta da yawa na shan giya mai yawa, kuma kusan kashi 25% sun kasance masu shan taba sigari akai-akai ( Cibiyoyin Kula da Cututtuka da Rigakafi, 2006 ).
Ko da yake gaskiya ne, ba shakka, cewa lamarin zai iya zama mafi muni idan ba don waɗannan ƙoƙarin ilimi ba, bincike mai zurfi kan ilimin lafiya ya nuna cewa ko da mafi kyawun shirye-shirye sun fi samun nasara wajen canza ilimin mutane fiye da canza halayensu ( Steinberg, 2004 , 2007 ). Hakika, ana kashe sama da dala biliyan ɗaya kowace shekara wajen ilmantar da matasa game da haɗarin shan taba, shan giya, shan ƙwayoyi, jima'i ba tare da kariya ba, da tukin ganganci - duk ba tare da wani tasiri ba. Yawancin masu biyan haraji za su yi mamaki - wataƙila sun yi mamaki - su ji cewa ana kashe kuɗi mai yawa na jama'a a shirye-shiryen kiwon lafiya, jima'i, da ilimin tuƙi waɗanda ko dai ba sa aiki, kamar DARE (Ennett, Tobler, Ringwall, & Flewelling, 1994), ilimin kauracewa ( Trenholm, Devaney, Fortson, Quay, Wheeler, & Clark, 2007 ), ko horar da tuƙi ( Ƙungiyar Bincike ta Ƙasa, 2007 ), ko kuma suna da inganci mara tabbas ko ba a yi nazari ba ( Steinberg, 2007 ).
Yawan halayen haɗari a tsakanin matasa idan aka kwatanta da manya, duk da ƙoƙari mai yawa, ci gaba da ƙoƙari, da tsada don ilmantar da matasa game da illolin da ka iya haifarwa, ya zama abin da masana kimiyya masu tasowa suka mayar da hankali a kai na tsawon akalla shekaru 25. Yawancin wannan aikin ya kasance mai ba da labari, amma ta hanyar da ba a zata ba. Gabaɗaya, inda masu bincike suka nemi gano bambance-bambance tsakanin matasa da manya waɗanda za su iya bayyana halayen haɗari da matasa ke yawan fuskanta, sun fito hannu wofi. Daga cikin ra'ayoyin da aka yarda da su game da ɗaukar haɗarin matasa waɗanda ba a tallafa musu ta hanyar gwaji ba sune
(a) cewa matasan ba su da kyau ko kuma sun kasa aiki a cikin labarun su, ko kuma suna damu game da hadarin a hanyoyi daban-daban fiye da manya;
(b) cewa matasan ba su san hadarin da matasan keyi ba, ko kuma sun fi tsammanin cewa suna da matsala; kuma
(c) cewa matasa ba su da wata hadari-m fiye da manya.
Babu ɗaya daga cikin waɗannan maganganun da ya dace: Tunani mai ma'ana da ƙwarewar sarrafa bayanai na yara 'yan shekara 16 sun yi daidai da na manya; matasa ba su fi manya muni wajen fahimtar haɗari ko kimanta raunin su ga hakan ba (kuma, kamar manya, suna ƙiyasta haɗarin da ke tattare da halaye daban-daban masu haɗari) ; kuma ƙara yawan haɗarin da ke tattare da yanke shawara mara kyau ko mai yuwuwar haɗari yana da irin wannan tasiri ga matasa da manya ( Millstein & Halpern-Felsher, 2002 ; Reyna & Farley, 2006 ; Steinberg & Cauffman, 1996 ; duba kuma Rivers, Reyna, & Mills, wannan fitowar).
Hakika, yawancin bincike sun gano cewa bambance-bambancen shekaru kaɗan ne, idan akwai, a cikin kimantawar mutane game da haɗarin da ke tattare da halaye masu haɗari iri-iri (misali, tuƙi yayin buguwa, yin jima'i ba tare da kariya ba), a cikin yanke hukunci game da tsananin sakamakon da ka iya faruwa daga halayen haɗari, ko kuma ta hanyar da suke kimanta farashi da fa'idodin waɗannan ayyukan ( Beyth-Marom et al., 1993 ). A taƙaice, shigar matasa fiye da manya cikin ɗaukar haɗari ba ya samo asali ne daga jahilci, rashin hankali, ruɗin rashin ƙarfi, ko lissafin da ba daidai ba ( Reyna & Farley, 2006 ).
Gaskiyar cewa samari sune ilimi, ƙira, ainihin gaskiya, kuma cikakke cikin hanyoyin da suke tunani game da ayyukan haɗari - ko kuma, aƙalla, kamar yadda ilimi, ma'ana, ainihin tushen gaskiya, kuma daidai yadda dattawan su - amma sunyi girma Yawan kuɗin da ke da haɗari fiye da manya suna ba da muhimmancin sharudda ga masana kimiyya da masu aikin. Ga tsohon, wannan ra'ayi yana motsa mu muyi tunani daban game da abubuwan da zasu iya taimakawa ga bambancin shekarun cikin hali mai haɗari da kuma tambayi abin da ya kasance canje-canjen tsakanin matashi da kuma girma da za su iya lissafa waɗannan bambance-bambance. Ga karshen wannan, yana taimakawa wajen bayyana dalilin da ya sa aka ba da izinin ilimin ilimi a cikin nasarar su, ya nuna cewa samar da matasan da ke da bayanai da kuma yanke shawara za su iya zama dabarun kuskure, kuma suna jaddada cewa muna bukatar sabon tsarin kula da lafiyar jama'a don ragewa yarinya na daukar haɗari idan yana da halayen halayen matasa da muke so mu canza.
Waɗannan jerin abubuwan da aka yi la'akari da su a kimiyya da aiki su ne tushen wannan labarin. A cikinsa, ina jayayya cewa abubuwan da ke sa matasa su shiga cikin ayyukan haɗari su ne zamantakewa da motsin rai, ba fahimta ba; cewa fahimtar da aka samu a fannin game da ci gaban kwakwalwa a lokacin samartaka ta nuna cewa rashin girma a cikin waɗannan fannoni na iya samun tushe mai ƙarfi na balaga kuma wataƙila ba za a iya canza shi ba; kuma ƙoƙarin hana ko rage ɗaukar haɗarin matasa ya kamata ya mai da hankali kan canza yanayin da ake yin ayyukan haɗari maimakon ƙoƙarin, kamar yadda aikin yanzu yake yi, don canza abin da matasa suka sani da kuma yadda suke tunani.
Hanyoyin Watsa Lafiya na Jama'a game da Rikicin-Yara
Ganowa a Ci gaban Ƙarshen Matasa
Shekaru goma da suka gabata sun kasance abin sha'awa mai yawa da dorewa ga tsarin ci gaban kwakwalwa a lokacin samartaka da kuma lokacin girma. Saboda karuwar damar shiga da raguwar farashin Tsarin Magnetic Resonance Imaging (MRI) da sauran dabarun daukar hoto, kamar Diffusion Tensor Imaging (DTI), wata hanyar sadarwa ta masana kimiyya da ke fadada ta fara tsara hanyoyin canje-canje a tsarin kwakwalwa tsakanin yarinta da girma, ta bayyana bambance-bambancen shekaru a cikin aikin kwakwalwa a wannan lokacin ci gaba, kuma, zuwa wani matakin da ya fi sauƙi, ta haɗa abubuwan da aka gano kan canjin yanayin jiki da aikin kwakwalwa da bambance-bambancen shekaru a cikin hali. Kodayake yana da kyau a bi gargaɗin waɗanda suka nuna damuwa game da "ƙimar kwakwalwa" ( Morse, 2006 ), babu shakka cewa fahimtarmu game da tushen jijiyoyin ci gaban tunanin matasa yana tsara - da sake fasalin - hanyoyin da masana kimiyya masu ci gaba ke tunani game da ci gaban al'ada ( Steinberg, 2005 ) da rashin daidaituwa ( Steinberg, Dahl, Keating, Kupfer, Masten, & Pine, 2006 ) a lokacin samartaka.
Yana da mahimmanci a nuna cewa iliminmu na canje-canje a cikin tsarin kwakwalwa da aikin kwakwalwa a lokacin samartaka ya wuce fahimtarmu game da ainihin alaƙar da ke tsakanin waɗannan canje-canjen jijiyoyi da halayen matasa, kuma yawancin abin da aka rubuta game da tushen jijiyoyi na halayen matasa - gami da adadi mai kyau na wannan labarin - shine abin da za mu iya siffantawa a matsayin "hasashe mai ma'ana." Sau da yawa, hanyoyin zamani na ci gaban jijiyoyi da halayyar matasa - misali, yankewar synaptic da ke faruwa a cikin prefrontal cortex a lokacin samartaka da haɓakawa a cikin tsare-tsare na dogon lokaci - ana gabatar da su a matsayin waɗanda ke da alaƙa da dalilai ba tare da bayanai masu ƙarfi waɗanda ko da suna da alaƙa da waɗannan ci gaba ba, balle ma nuna cewa tsohon (kwakwalwa) yana tasiri na ƙarshe (hali), maimakon akasin haka. Saboda haka yana da kyau a yi taka tsantsan game da labarai masu sauƙi na motsin zuciyar matasa, fahimta, da hali waɗanda ke danganta canje-canje a cikin waɗannan abubuwan kai tsaye ga canje-canje a cikin tsarin kwakwalwa ko aiki. Masu karatu na wani zamani suna tunawa da da'awar da aka yi kafin lokacin da aka yi nazari kan dangantakar hormones da halayen samartaka a lokacin samartaka da suka bayyana a cikin wallafe-wallafen ci gaba a tsakiyar shekarun 1980 jim kaɗan bayan dabarun yin gwajin hanci sun zama ruwan dare kuma sun yi araha, kamar yadda dabarun daukar hoton kwakwalwa suka yi a cikin shekaru goma da suka gabata. Abin takaici, neman alaƙar kai tsaye tsakanin halayen hormones ya zama mafi wahala kuma ba shi da amfani fiye da yadda masana kimiyya da yawa suka yi tsammani ( Buchanan, Eccles, & Becker, 1992 ), kuma akwai ƙarancin tasirin hormones akan halayen samartaka waɗanda ba su da alaƙa da yanayin da halayyar ke faruwa; har ma da wani abu kamar sha'awar hormones yana shafar halayen jima'i kawai a cikin mahallin da ya dace ( Smith, Udry, & Morris, 1985 ). Babu wani dalili da za a yi tsammanin cewa dangantakar halayyar kwakwalwa da halayyar kwakwalwa za ta kasance ƙasa da rikitarwa. Bayan haka, akwai dogon tarihi na yunƙurin da ya gaza na bayyana duk abin da matasa suka ƙaddara ta hanyar halitta tun daga Hall (1904) kawai , har ma da farkon rubuce-rubucen falsafa akan lokacin ( Lerner & Steinberg, 2004 ). Duk da waɗannan gargaɗin, yanayin iliminmu na yanzu game da ci gaban kwakwalwar matasa (duka tsarin da aiki) da kuma yiwuwar alaƙar halayyar kwakwalwa a wannan lokacin, kodayake bai cika ba, duk da haka ya isa ya ba da ɗan haske game da "kwamitocin da ke fitowa" a cikin nazarin ɗaukar haɗarin matasa.
Manufar wannan labarin ita ce samar da bita kan muhimman abubuwan da aka gano a fahimtarmu game da ci gaban kwakwalwar matasa da suka dace da nazarin ɗaukar haɗarin matasa da kuma tsara tsarin farko don ka'ida da bincike kan ɗaukar haɗari wanda ilimin halittar kwakwalwa na ci gaba ya ba da labari. Kafin a ci gaba, akwai wasu kalmomi game da wannan ra'ayi. Ana iya nazarin duk wani lamari na ɗabi'a a matakai da yawa. Misali, ci gaban ɗaukar haɗari a lokacin samartaka, ana iya tunkararsa daga mahangar tunani (mai da hankali kan ƙaruwar amsawar motsin rai wanda zai iya haifar da yanke shawara mai haɗari), mahangar mahallin (mai da hankali kan hanyoyin hulɗa da mutane waɗanda ke tasiri ga halayen haɗari), ko mahangar halitta (mai da hankali kan ilimin endocrinology, ilimin halittar jiki, ko kwayoyin halitta na neman jin daɗi). Duk waɗannan matakan bincike suna da yuwuwar ba da labari, kuma yawancin masana ilimin halayyar matasa sun yarda cewa nazarin rashin lafiyar kwakwalwa ya amfana daga haɗuwa tsakanin waɗannan hanyoyi daban-daban ( Cicchetti & Dawson, 2002 ).
Ba a yi nufin rage muhimmancin nazarin ilimin halittar jiki na ɗaukar haɗarin matasa a cikin wannan bita ba, sai dai nazarin canje-canje a cikin aikin neuroendocrine a lokacin samartaka wanda zai iya ƙara haɗarin kamuwa da baƙin ciki (misali, Walker, Sabuwalla, & Huot, 2004 ) zai kawar da buƙatar yin nazarin masu ba da gudummawa ga ilimin halayyar ɗan adam ko mahallin, ko bayyanar cututtuka, ko magance su. Haka kuma mayar da hankalina kan ilimin halittar jiki na ɗaukar haɗarin matasa ba ya nuna imani da fifikon bayanin ilimin halittar jiki fiye da wasu nau'ikan bayani, ko kuma biyan kuɗi ga wani nau'in rage haɗarin halittu. A wani mataki, ba shakka, kowane fanni na halayen matasa yana da tushen ilimin halittar jiki; abin da ke da mahimmanci shine ko fahimtar tushen ilimin halittar jiki yana taimaka mana mu fahimci yanayin ilimin halayyar ɗan adam. Amma dai, abin da nake nufi shi ne, duk wata ka'idar tunani game da ɗaukar haɗarin matasa ya kamata ta yi daidai da abin da muka sani game da aikin jijiyoyi a wannan lokacin (kamar yadda kowace ka'idar jijiyoyi ya kamata ta yi daidai da abin da muka sani game da aikin tunani), kuma a ganina, yawancin ka'idojin tunani na ɗaukar haɗarin matasa, ba su yi daidai da abin da muka sani game da ci gaban kwakwalwar matasa ba. Matuƙar waɗannan ka'idojin ba su yi daidai da abin da muka sani game da ci gaban kwakwalwa ba, to akwai yiwuwar su yi kuskure, kuma matuƙar suka ci gaba da sanar da tsarin hanyoyin rigakafi, da wuya su yi tasiri.
Ƙungiya na Ƙwararrun Ƙwararrun Ƙwararra
Tambayoyi biyu masu muhimmanci game da ci gaban haɗarin haɗari a matashi suna motsa wannan bita. Na farko, me ya sa karuwar haɗarin haɗari tsakanin yara da yaro? Abu na biyu, me ya sa haɗarin haɗari ya ragu tsakanin matashi da girma? Na gaskanta cewa yanayin ci gaba yana samar da alamu wanda zai iya haifar da mu ga amsoshin tambayoyin biyu.
A takaice dai, ɗaukar haɗari yana ƙaruwa tsakanin ƙuruciya da samartaka sakamakon canje-canje a lokacin balaga a cikin abin da nake kira tsarin zamantakewa da motsin rai na kwakwalwa wanda ke haifar da ƙaruwar neman lada, musamman a gaban takwarorina. Ɗaukar haɗari yana raguwa tsakanin samartaka da girma saboda canje-canje a cikin abin da nake kira tsarin kula da hankali na kwakwalwa - canje-canje waɗanda ke inganta ikon mutane na sarrafa kansu, wanda ke faruwa a hankali kuma a cikin lokacin samartaka da samartaka. Jadawalin da suka bambanta na waɗannan canje-canje - ƙaruwar neman lada, wanda ke faruwa da wuri kuma yana da ɗan kwatsam, da kuma ƙaruwar ƙwarewar sarrafa kai, wanda ke faruwa a hankali kuma bai cika ba har zuwa tsakiyar shekarun 20, ya sa tsakiyar ƙuruciya lokaci ne na ƙaruwar rauni ga halaye masu haɗari da rashin kulawa.
Me yasa Rashin Dama-Ya Karu tsakanin Tsarin Yara da Yara?
A ganina, karuwar ɗaukar haɗari tsakanin ƙuruciya da samartaka ya samo asali ne daga ƙaruwar neman jin daɗi wanda ke da alaƙa da canje-canje a cikin yanayin aikin dopaminergic a lokacin balaga. Abin sha'awa, duk da haka, kamar yadda zan bayyana, kodayake wannan ƙaruwar neman jin daɗi ya zo daidai da balaga, ba gaba ɗaya ya faru ne sakamakon ƙaruwar hormones na gonadal da ke faruwa a wannan lokacin ba, kamar yadda ake zato sosai. Duk da haka, akwai wasu shaidu da ke nuna cewa ƙaruwar neman jin daɗi da ke faruwa a lokacin samartaka yana da alaƙa da balaga ta lokacin balaga fiye da shekarun tarihi ( Martin, Kelly, Rayens, Brogli, Brenzel, Smith, et al., 2002 ), wanda ke jayayya kan labaran ɗaukar haɗarin matasa waɗanda ke da fahimta kawai, ganin cewa babu wata shaida da ke haɗa canje-canje a tunani a lokacin samartaka da balaga ta lokacin balaga.
Kaddar da tsarin Dopaminergic a Puberty
Muhimmin canje-canje masu mahimmanci a cikin tsarin maganin rigakafi yana faruwa a lokacin haihuwa (Chambers et al., 2003; Magana, 2000). Bisa ga muhimmancin rawar da ake gudanarwa a cikin ka'idoji da motsa jiki, wadannan canje-canjen na iya haifar da hanyar bunkasa zamantakewar al'umma a matashi, saboda aiki na bayanin zamantakewa da kuma tunanin abin dogara akan hanyoyin sadarwa na ƙaddamar da matsala da kuma motsa jiki. Ƙananan kalmomin waɗannan cibiyoyin sadarwa sun haɗa da amygdala, ƙananan ƙwayoyin cuta, magungunan orbitofrontal, cortex medial prefrontal,Nelson et al., 2005). Wadannan yankuna sunyi tasiri a hanyoyi daban-daban na aiki na zamantakewar jama'a, ciki har da fahimtar al'amuran zamantakewa (misali fuskoki, Hoffman & Haxby, 2000; nazarin halittu, Heberlein et al., 2004), shari'ar zamantakewa (kima wasu, Ochsner, et al., 2002; yanke hukunci, Aharon, et al., 2001; kimantawa tseren, Phelps et al., 2000; tantance manufar wasu, Gallagher, 2000; Baron-Cohen et al., 1999), tunani na zamantakewa (Rilling et al., 2002), da kuma sauran al'amura na zamantakewar al'umma (don dubawa, duba Adolphs, 2003). Abin mahimmanci, a tsakanin matasa ma yankuna da aka kunna yayin bayyanar da fitowar ta hanyar zamantakewa da yawa tare da yankuna kuma sun nuna cewa suna da hankali ga bambancin bambancin sakamako, irin su ƙwararrun ƙwaƙwalwa da ƙananan yankunan tsakiya (cf. Galvan et al., 2005; Knutson et al., 2000; May et al., 2004). Hakika, binciken da aka yi a lokacin da matasa ke aiki a cikin aikin da aka yarda da karɓar takwarorinsu da aka ƙwace su.Nelson et al., 2007) saukar da mafi girma a yayin da aka nuna batutuwa ga karɓar takarda, zumunta da kin amincewa, a cikin yankuna masu kwakwalwa wanda aka lalace a cikin salutun sakamako (watau magungunan kwakwalwa, amygdala, da kuma pralidum na kwakwalwa). Saboda waɗannan yankuna an riga an shiga cikin binciken da yawa game da sakamakon sakamako (cf., Berridge, 2003; Ikemoto & Mai Hikima, 2004; Waraczynski, 2006), waɗannan binciken sun nuna cewa, a kalla a lokacin safarar, karɓar daɗaɗɗa ta hanyar abokan hulɗa na iya sarrafawa ta hanyar da ta dace da wasu nau'o'in sakamako, ciki har da sakamako marar kungiya (Nelson et al., 2007). Kamar yadda na bayyana a baya, wannan ya fadi a tsakanin hanyoyin da ke tattare da aikin watsa labarun zamantakewa da kuma ladaran sakamako yana taimakawa wajen bayyana dalilin da yasa yawan hadarin yara ya faru a cikin mahallin ƙungiyar.
Sake fasalin tsarin dopaminergic a cikin hanyar sadarwar zamantakewa da motsin rai ya ƙunshi ƙaruwar farko bayan haihuwa sannan, farawa daga kimanin shekaru 9 ko 10, raguwar yawan masu karɓar dopamine a cikin striatum da prefrontal cortex, wani canji wanda ya fi bayyana a tsakanin maza fiye da mata (aƙalla a cikin beraye) ( Sisk & Foster, 2004 ; Sisk & Zehr, 2005 ; Teicher, Andersen, & Hostetter, Jr., 1995 ). Duk da haka, abin da ke da mahimmanci, girman da lokacin ƙaruwa da raguwa a cikin masu karɓar dopamine sun bambanta tsakanin waɗannan yankuna na cortical da subcortical; akwai wasu hasashe cewa canje-canje ne a cikin yawan masu karɓar dopamine a cikin waɗannan fannoni biyu waɗanda ke haifar da canje-canje a cikin sarrafa lada a lokacin samartaka. Sakamakon wannan sake fasalin, aikin dopaminergic a cikin prefrontal cortex yana ƙaruwa sosai a farkon samartaka kuma ya fi girma a wannan lokacin fiye da kafin ko bayan. Saboda dopamine yana taka muhimmiyar rawa a cikin ladaran kwakwalwa, ƙaruwa, raguwa, da sake rarraba yawan masu karɓar dopamine a kusa da balaga, musamman a cikin hasashen daga tsarin limbic zuwa yankin gaba, na iya samun mahimman tasiri ga neman jin daɗi.
An gabatar da hasashe da dama game da tasirin waɗannan canje-canje a cikin aikin jijiyoyi. Ɗaya daga cikin zato shine rashin daidaito na ɗan lokaci na masu karɓar dopamine a cikin prefrontal cortex dangane da striatum yana haifar da "ciwon ƙarancin lada," yana haifar da ɗabi'a tsakanin matasa matasa wanda ba kamar wanda ake gani a tsakanin mutane da wasu nau'ikan ƙarancin dopamine na aiki ba. An yi hasashen cewa mutanen da ke da wannan ciwo za su "nemi ba wai kawai magungunan jaraba ba har ma da sabbin abubuwa na muhalli da jin daɗi a matsayin nau'in gyaran hali na rashin lada" ( Gardner, 1999 , wanda aka ambata a cikin Spear, 2002 , shafi na 82). Idan irin wannan tsari ya faru a lokacin balaga, za mu yi tsammanin ganin ƙaruwa a cikin lada (matakin da matasa ke mai da hankali ga lada da kuma lada ga bambancin lada) da kuma a cikin neman lada (iyakar yadda suke neman lada). Kamar yadda Spear ya rubuta:
[A] dolescents na iya samun cikakkiyar tasiri daga matsaloli tare da matsakaicin matsananciyar ƙarfafawa, kuma yana iya biyan sabbin kayan ƙarfafawa ta hanyar ƙarawa a cikin haɗari / neman kwarewa da kuma yin amfani da dabi'u masu ɓatawa irin su shan magani. Wannan shawara shi ne cewa matasa suna nuna rashin ciwo na karamin mini-matward 'wanda yake kama da haka, ko da yake yawancin lokaci ne da kuma karamin ƙararrakin, to wannan tsammanin za a hade shi da manya tare da [dopamine] a cikin ladaran sakamakon .... Lalle ne, matasa suna nuna alamun da za su iya samun ƙananan ƙa'idodi daga maɗamomi da dama da suka shafi wasu mutane a wasu shekarun, watakila zai jagoranci su don neman ƙarin ƙarfafawa ta hanyar bin sababbin hulɗar zamantakewa da kuma haɗin kai a cikin haɗari ko halayyar halayyar halayya. Irin waɗannan nau'o'i na al'ada sunyi dacewa da juyin halitta don taimakawa matasa su yada daga yankin na gida kuma suyi shawarwari tare da nasarar ci gaban cigaba daga dogara ga 'yancin kai. A cikin yarinyar dan Adam, za'a iya bayyana waɗannan abubuwa, a cikin barasa da kuma amfani da miyagun ƙwayoyi, da kuma sauran nau'o'in matsala (2000, shafi na 446-447).
Ra'ayin cewa matasa suna fama da "rashin lada," kodayake yana da kyau a zahiri, an lalata shi ta hanyar bincike da yawa waɗanda ke nuna ƙaruwar aiki a yankunan da ke ƙarƙashin kwakwalwa, musamman accumbens, don mayar da martani ga lada yayin samartaka ( Ernst et al., 2005 ; Galvan et al., 2006 ). Wani labarin kuma shine cewa ƙaruwar neman jin daɗi a lokacin samartaka ba saboda ƙarancin dopamine mai aiki ba ne amma don asarar "ikon buffering" na ɗan lokaci da ke da alaƙa da ɓacewar masu karɓar dopamine a cikin prefrontal cortex waɗanda ke ba da aikin amsawa mara kyau yayin ƙuruciya ( Dumont et al., 2004 , wanda aka ambata a cikin Ernst & Spear, a cikin latsawa ). Wannan asarar ƙarfin buffering, wanda ke haifar da raguwar ikon hana sakin dopamine, zai haifar da matakan dopamine masu yawo a cikin yankunan prefrontal don mayar da martani ga matakan lada iri ɗaya a lokacin samartaka fiye da yadda zai kasance a lokacin ƙuruciya ko girma. Saboda haka, ƙaruwar neman jin daɗi da ake gani a lokacin samartaka ba zai zama sakamakon ba, kamar yadda aka yi hasashe, na raguwar "lada" na abubuwan ƙarfafawa masu lada waɗanda ke motsa mutane su nemi manyan matakan lada (kamar yadda za a annabta idan matasa musamman suna fuskantar "rashin lada"), amma ga ƙaruwar hankali da ingancin tsarin dopaminergic, wanda, a ka'ida, zai sa abubuwan ƙarfafawa masu lada da ake samu su zama mafi lada kuma ta haka ne zai ƙara yawan lada. Wannan labarin ya yi daidai da lura da ƙaruwar dopaminergic innervation a cikin prefrontal cortex a lokacin samartaka (Rosenberg & Lewis, 1995), duk da raguwar yawan masu karɓar dopamine.
Steroid-Independent da Steroid-Tsarin Tsarin
Na lura a baya cewa abu ne da aka saba danganta wannan canjin da dopaminergic ke haifarwa a cikin lada da neman lada ga tasirin hormones na balaga a kwakwalwa, wani siffa da ni kaina na yi a rubuce-rubucen da suka gabata kan batun (misali, Steinberg, 2004 ). Duk da cewa wannan gyaran ya zo daidai da balaga, duk da haka, ba a bayyana cewa kai tsaye ne ya haifar da shi ba. Dabbobin da aka cire gonad ɗinsu kafin lokacin haihuwa (kuma don haka ba sa fuskantar karuwar hormones na jima'i da ke da alaƙa da balaga) suna nuna irin wannan yanayin yaduwar masu karɓar dopamine da yankewa kamar dabbobin da ba a cire su daga haihuwa ba ( Andersen, Thompson, Krenzel, & Teicher, 2002 ). Don haka yana da mahimmanci a bambanta tsakanin balaga (tsarin da ke haifar da balaga ta haihuwa) da kuma samartaka (canje-canjen hali, fahimta, da zamantakewa na lokacin) waɗanda ba abu ɗaya ba ne, ko dai a ra'ayi ko a fannin jijiyoyi. Kamar yadda Sisk da Foster suka bayyana, "balaga da girmar gonadal da balaga da ɗabi'a matakai ne guda biyu daban-daban da kwakwalwa ke jagoranta tare da tsarin lokaci daban-daban da hanyoyin jijiyoyi, amma suna da alaƙa ta hanyar hulɗar da ke faruwa tsakanin tsarin jijiyoyi da hormones na steroid na gonadal" ( Sisk & Foster, 2004 , shafi na 1040). Don haka, akwai yuwuwar samun ƙaruwar lada da neman lada a farkon samartaka wanda ke da tushen halitta mai ƙarfi, wanda yake tare da balaga, amma hakan na iya zama ɗan alaƙa da canje-canje a cikin hormones na gonadal a farkon samartaka.
A gaskiya ma, yawancin canje-canjen halaye da ke faruwa a lokacin balaga (kuma wani lokacin ana danganta su da balaga) an riga an tsara su ta hanyar agogon halitta wanda lokacin sa ya yi daidai da, amma ba tare da la'akari da canje-canje a cikin hormones na jima'i na balaga ba. Saboda haka, wasu canje-canje a cikin aikin neurobiological na matasa da halayyarsu a lokacin balaga ba su dogara da steroid ba, wasu kuma dogara ne da steroid, wasu kuma sakamakon hulɗar da ke tsakanin su biyun (inda hanyoyin steroid masu zaman kansu ke shafar saurin kamuwa da waɗanda suka dogara da steroid) ( Sisk & Foster, 2004 ). Bugu da ƙari, a cikin nau'in canje-canjen da suka dogara da steroid sune waɗanda sakamakon tasirin hormonal akan tsarin kwakwalwa a lokacin kafin da kuma bayan haihuwa, waɗanda ke haifar da canje-canje a cikin halaye waɗanda ba sa bayyana kansu har zuwa lokacin balaga (wanda ake kira tasirin ƙungiya na hormones na jima'i); canje-canje waɗanda sakamakon tasirin hormones ne kai tsaye a lokacin balaga (duka akan tsarin kwakwalwa da kuma kan aikin tunani da halayya, wanda na ƙarshen ana kiransa tasirin kunnawa); da canje-canje waɗanda sakamakon hulɗar da ke tsakanin tasirin ƙungiya da kunnawa. Ko da canje-canje a cikin halayen jima'i, misali, wanda yawanci muke dangantawa da canje-canjen hormonal na balaga, ana tsara su ta hanyar haɗakar hanyoyin tsari, kunnawa, da kuma hanyoyin da ba su dogara da steroid ba. A wannan lokacin, gwargwadon yadda canje-canje a cikin aikin dopaminergic a lokacin balaga suke (1) ba su dogara da steroid ba, (2) saboda tasirin ƙungiya na fallasa ga steroids na jima'i (ko dai a farkon rayuwa ko a lokacin samartaka, wanda zai iya ginawa ko ƙara tasirin farko na ƙungiya), (3) saboda tasirin kunnawa na steroids na jima'i a lokacin balaga, ko kuma mafi yuwuwa, (4) saboda wasu abubuwan da suka haɗu ba a tantance su ba. Misali, yana iya zama haka lamarin yake cewa gyaran tsarin tsarin dopaminergic ba ya shafar steroids na gonadal a lokacin balaga amma aikin sa shine ( Cameron, 2004 ; Sisk & Zehr, 2005 ).
Akwai kuma dalilin da zai sa a yi hasashen cewa saurin kamuwa da tasirin tsarin hormones na lokacin balaga yana raguwa da shekaru (duba Schulz & Sisk, 2006 ), yana nuna cewa tasirin hormones na lokacin balaga akan neman lada na iya zama mafi ƙarfi a tsakanin waɗanda suka fara girma fiye da waɗanda suka fara girma a kan lokaci ko kuma waɗanda suka makara. Masu fara girma kuma suna iya fuskantar haɗarin ɗaukar haɗari saboda akwai tazara mai tsawo tsakanin canjin tsarin dopaminergic da cikakken balaga na tsarin kula da hankali. Ganin waɗannan bambance-bambancen halittu, don haka za mu yi tsammanin ganin yawan ɗaukar haɗari a tsakanin matasa waɗanda suka fara girma fiye da takwarorinsu na shekaru ɗaya (kuma, muna jayayya game da labarin fahimta kawai game da sakaci na matasa, tunda babu manyan bambance-bambance a cikin aikin fahimta tsakanin waɗanda suka fara girma da waɗanda suka makara), da kuma raguwar lokacin tarihi a zamanin gwaji na farko tare da halaye masu haɗari, saboda yanayin duniya zuwa farkon farkon balaga. (Matsakaicin shekarun farkon haila a ƙasashe masu ci gaba da masana'antu ya ragu da kimanin watanni 3 zuwa 4 a kowace shekara goma a farkon karni na 20 kuma ya ci gaba da raguwa tsakanin shekarun 1960 da 1990, da kimanin watanni 2 da rabi a jimilla [duba Steinberg, 2008 ]). Akwai shaida bayyanannu ga waɗannan hasashen guda biyu: Yara maza da mata da suka fara girma sun ba da rahoton ƙaruwar shan barasa da ƙwayoyi, aikata laifuka, da kuma ɗabi'u masu matsala, wani tsari da aka gani a cikin al'adu daban-daban da kuma a cikin kabilu daban-daban a cikin Amurka ( Collins & Steinberg, 2006 ; Deardorff, Gonzales, Christopher, Roosa, & Millsap, 2005; Steinberg, 2008 ), kuma shekarun gwaji da barasa, taba, da miyagun ƙwayoyi ba bisa ƙa'ida ba (da kuma shekarun fara jima'i) a bayyane yake ya ragu akan lokaci ( Johnson & Gerstein, 1998 ), daidai da raguwar tarihi a shekarun farkon balaga.
Yarda da Zuciya-Yarda da Juyin Halitta
Ko da yake canje-canje a cikin tsarin dopaminergic da ke faruwa a lokacin balaga ba zai iya zama kai tsaye saboda tasirin kunnawa na hormones na lokacin balaga ba, duk da haka yana da kyakkyawar ma'anar juyin halitta cewa fitowar wasu halaye, kamar neman jin daɗi, yana faruwa ne a lokacin balaga, musamman a tsakanin maza (a cikinsu akwai waɗanda gyaran dopaminergic ya fi bayyana, kamar yadda aka lura a baya) (duba Spear, 2000 ). Neman jin daɗi, saboda ya ƙunshi shiga cikin ruwa mara tsari, yana ɗauke da wani matakin haɗari, amma irin wannan ɗaukar haɗari na iya zama dole don tsira da sauƙaƙe haihuwa. Kamar yadda ni da Belsky muka rubuta a wani wuri, "Shirya ɗaukar haɗari, har ma da haɗarin da ke barazana ga rayuwa, zai iya zama da amfani ga kakanninmu lokacin da ƙin yin irin wannan haɗarin ya fi haɗari ga rayuwa ko haihuwa. Duk da haka, damar shiga ta cikin savannah mai ƙonewa ko ƙoƙarin ketare rafi mai kumburi zai iya zama, rashin yin hakan zai iya zama mafi haɗari" ( Steinberg & Belsky, 1996 , shafi na 96). Ganin yadda mutane ke son ɗaukar irin waɗannan haɗarin, sun sami fa'ida ta daban idan aka zo ga rayuwa da kuma haifar da zuriya waɗanda za su rayu da kuma haihuwa a cikin tsararraki masu zuwa, zaɓin yanayi zai taimaka wajen kiyaye sha'awar ɗaukar aƙalla wasu halaye masu haɗari a lokacin samartaka, lokacin da aka fara haihuwar jima'i.
Baya ga haɓaka rayuwa a cikin yanayi mai haɗari, ɗaukar haɗari na iya ba da fa'idodi, musamman ga maza, ta hanyar nuna rinjaye da kuma ta hanyar wani tsari da ake kira "zaɓin jima'i" ( Diamond, 1992 ). Dangane da nuna rinjaye, son ɗaukar haɗari wataƙila dabara ce ta cimmawa da kuma riƙe rinjaye a cikin matsayi na zamantakewa. Irin waɗannan hanyoyin samun matsayi da kulawa za a iya zaɓar su ba wai kawai saboda sun ba da gudummawa ga samun rabon albarkatun jiki ga kai da danginka ba (misali, abinci, matsuguni, tufafi), amma kuma saboda suna ƙara damar haihuwa ta hanyar hana wasu maza yin jima'i. Ganin cewa fifiko yana daidaita alaƙar da ke tsakanin ɗaukar haɗari da haihuwa, yana da kyau a jinkirta ƙaruwar ɗaukar haɗari har sai lokacin balaga ya yi, don masu ɗaukar haɗari su fi kama da manya a ƙarfi da bayyanar.
Dangane da zaɓin jima'i, nuna sha'awar maza na iya aika saƙonni game da sha'awarsu a matsayin abokin tarayya ga waɗanda za su yi aure. Yana da ma'ana ga maza su shiga cikin waɗannan halayen da ke jawo hankalin mata, kuma mata su zaɓi maza waɗanda za su iya haifar da 'ya'ya masu babban damar rayuwa da haihuwa ( Steinberg & Belsky, 1996 ). A cikin al'ummomin 'yan asalin ƙasar da masana ilimin ɗan adam ke nazari a kansu don samun fahimta game da yanayin da halayen ɗan adam suka samo asali (misali, Ache a Venezuela; Yamamano a Brazil; !Kung a Afirka), "ana ci gaba da kimanta samari a matsayin masu yiwuwa ta hanyar waɗanda za su iya zaɓe su a matsayin maza da masoya..." ( Wilson & Daly, 1993 , shafi na 99, girmamawa a cikin asali). Bugu da ƙari, "ƙwarewa a farauta, yaƙi, da sauran ayyuka masu haɗari a bayyane yake babban abin da ke tantance damar auren samari" ( Wilson & Daly, 1993 , shafi na 98). Masu karatu waɗanda ke shakkar wannan hujjar juyin halitta ana tunatar da su da yawan ambaton adabi da fina-finai game da gaskiyar cewa 'yan mata matasa suna ganin "mugayen samari" suna jan hankalin jima'i. Ko a cikin al'ummar zamani, akwai shaidu na gwaji da ke nuna cewa 'yan mata matasa sun fi son kuma sun sami maza mafi kyau da ƙarfi ( Pellegrini & Long, 2003 ).
Ko da yake ra'ayin cewa ɗaukar haɗari yana da sauƙin daidaitawa a lokacin samartaka yana da ma'ana sosai idan aka yi amfani da shi wajen nazarin halayen maza fiye da mata, kuma kodayake akwai shaidar cewa samari maza suna shiga wasu nau'ikan ɗaukar haɗari na gaske fiye da mata ( Harris, Jenkins, & Glaser, 2006 ), bambance-bambancen jinsi a ɗaukar haɗari ba koyaushe ake gani ba a cikin nazarin dakin gwaje-gwaje na ɗaukar haɗari (misali, Galvan et al., 2007 ). Bugu da ƙari, an ruwaito manyan matakan ɗaukar haɗari tsakanin matasa da manya a cikin nazarin mata da maza ( Gardner & Steinberg, 2005 ). Gaskiyar cewa gibin jinsi a ɗaukar haɗari na gaske yana raguwa (Byrnes, Miller, & Schafer, 1999) kuma cewa nazarin hoto da ke amfani da misalai na ɗaukar haɗari ba ya gano bambance-bambancen jinsi ( Galvan et al., 2007 ) yana nuna cewa bambance-bambancen jinsi a cikin halayen haɗari na iya zama hanyar shiga tsakani ta mahallin fiye da ilimin halitta.
Canje-canje a cikin Sakamakon Zuciya, Rikicin, da Sakamako a Farawa
Bincike da dama da aka yi kwanan nan da ni da abokan aikina muka gudanar kan bambance-bambancen shekaru a cikin ƙarfin da zai iya shafar ɗaukar haɗari sun yi daidai da ra'ayin cewa farkon samartaka musamman lokaci ne na manyan canje-canje a cikin sha'awar mutane zuwa ga ɗaukar haɗari (duba Steinberg, Cauffman, Woolard, Graham, & Banich, 2007 don bayanin binciken). A sanina, wannan shine ɗayan nazarin waɗannan abubuwan da suka faru tare da samfurin da ya kai tsawon shekaru masu yawa (daga shekaru 10 zuwa 30) kuma yana da girma sosai (N=935) don bincika bambance-bambancen ci gaba a tsakanin lokacin ƙuruciya, lokacin samartaka, da farkon girma. Batirinmu ya haɗa da wasu ma'aunin rahotannin kai da aka yi amfani da su sosai, gami da Ma'aunin Fahimtar Haɗari na Benthin (Benthin, Slovic, & Severson, 1993), Sikelin Barratt Impulsiveness ( Patton, Stanford, & Barratt, 1995 ), da Sikelin Neman Zuckerman Sensation ( Zuckerman et al., 1978 ) 1 , da kuma wasu sababbi da aka haɓaka don wannan aikin, gami da ma'aunin Gabatarwa na Gaba ( Steinberg et al., 2007 ) da ma'aunin Juriya ga Tasirin Abokan Hulɗa ( Steinberg & Monahan, a cikin latsawa ). Batirin ya kuma haɗa da ayyuka da yawa na aiki da kwamfuta ke gudanarwa, gami da Aikin Caca na Iowa, wanda ke auna ƙarfin lada ( Bechara, Damasio, Damasio, & Anderson, 1994 ); aikin Rage Ragewa, wanda ke auna fifikon dangi don lada nan take idan aka kwatanta da jinkirin ( Green, Myerson, Ostaszewski, 1999 ); da kuma Hasumiyar London, wadda ke auna tsare-tsare a gaba ( Berg & Byrd, 2002 ).
Mun sami alaƙar lanƙwasa tsakanin shekaru da kuma yadda mutane suka bayar da rahoton cewa fa'idodin sun fi kuɗin ayyuka daban-daban masu haɗari, kamar yin jima'i ba tare da kariya ba ko hawa a cikin mota da wani ya sha giya ke tuƙawa, da kuma tsakanin shekaru da kuma neman jin daɗi da kansa ya bayar ( Steinberg, 2006 ). Saboda sigarmu ta Aikin Caca na Iowa ta ba mu damar ƙirƙirar ma'auni masu zaman kansu na zaɓin benen da masu amsa suka yi wanda ya samar da ribar kuɗi idan aka kwatanta da guje wa benen da ya haifar da asarar kuɗi, za mu iya duba bambance-bambancen shekaru a cikin lada da jin daɗin hukunci daban-daban. Abin sha'awa, mun sami alaƙar lanƙwasa tsakanin shekaru da jin daɗin lada, kamar yadda aka gani don fifikon haɗari da neman jin daɗi, amma ba tsakanin shekaru da jin daɗin hukunci ba, wanda ya ƙaru a layi ɗaya ( Cauffman, Claus, Shulman, Banich, Graham, Woolard, & Steinberg, 2007 ). Musamman ma, maki kan neman jin daɗi, fifikon haɗari, da jin daɗin lada duk sun ƙaru daga shekaru 10 har zuwa tsakiyar ƙuruciya (ya kai wani wuri tsakanin 13 da 16, ya danganta da ma'aunin) kuma ya ragu daga baya. Fifikon lada na ɗan gajeren lokaci a cikin aikin Rage Ragewa ya fi girma a tsakanin yara 'yan shekara 12 zuwa 13 ( Steinberg, Graham, O'Brien, Woolard, Cauffman, & Banich, 2007 ), wanda kuma ya yi daidai da ƙaruwar lada a kusa da balaga. Sabanin haka, maki akan ma'aunin wasu abubuwan da suka shafi zamantakewa, kamar yanayin gaba, ikon sarrafa motsin rai, da juriya ga tasirin takwarorinsu, da kuma ladabtarwa akan Aikin Caca na Iowa da tsare-tsare akan aikin Hasumiyar London, ya nuna ƙaruwar layi a cikin wannan lokacin shekaru ɗaya, yana nuna cewa tsarin lanƙwasa da aka lura dangane da neman jin daɗi, fifikon haɗari, da kuma lada ba wai kawai nuni ne na balaga ta psychosocial gaba ɗaya ba. Kamar yadda zan bayyana, waɗannan nau'ikan shekaru daban-daban guda biyu na bambance-bambancen shekaru sun yi daidai da tsarin neurobiological na canjin ci gaba a ɗaukar haɗari da na gabatar a cikin wannan labarin.
Ƙara yawan neman jin daɗi, fifikon haɗari, da kuma lada tsakanin lokacin ƙuruciya da kuma lokacin balaga ta tsakiya da aka lura a cikin bincikenmu ya yi daidai da nazarin ɗabi'u na beraye da ke nuna ƙaruwa mai mahimmanci a cikin lada a lokacin balaga (misali, Spear, 2000 ). Akwai kuma shaidar canji a cikin tsammanin sakamakon ɗaukar haɗari, tare da halayen haɗari da ke da alaƙa da tsammanin mummunan sakamako a tsakanin yara amma tare da sakamako mai kyau a tsakanin matasa, canjin ci gaba wanda ke tare da ƙaruwar aiki a cikin ƙwayoyin halittar ƙwayoyin halitta yayin ayyukan ɗaukar haɗari ( Galvan et al., 2007 ).
Canje-canje a cikin Oxytocin Neural a Puberty
Sake fasalin tsarin dopaminergic yana ɗaya daga cikin muhimman canje-canje a cikin tsarin synaptic wanda wataƙila ke haifar da ƙaruwar ɗaukar haɗari da ke faruwa a farkon samartaka. Wani muhimmin canji a cikin tsarin synaptic yana da alaƙa kai tsaye da haɓakar hormones na gonadal a lokacin balaga. Gabaɗaya, bincike ya gano cewa steroids na gonadal suna da tasiri mai ƙarfi akan ƙwaƙwalwa don bayanan zamantakewa da kuma haɗin gwiwa na zamantakewa ( Nelson, Leibenluft, McClure, & Pine, 2005 ), kuma waɗannan tasirin ana yin su ne, aƙalla a wani ɓangare, ta hanyar tasirin steroids na gonadal akan yaduwar masu karɓa don oxytocin (hormone wanda kuma yana aiki a matsayin neurotransmitter) a cikin tsarin limbic daban-daban, gami da amygdala da nucleus accumbens. Duk da cewa yawancin aikin da aka yi kan canje-canje a cikin masu karɓar oxytocin a lokacin balaga ya binciki rawar da estrogen ke takawa (misali, Miller et al., 1989 ; Tribollet, Charpak, Schmidt, Dubois-Dauphin, & Dreifuss, 1989 ) , akwai kuma shaidar irin tasirin testosterone ( Chibbar et al., 1990 ; Insel et al., 1993 ). Bugu da ƙari, sabanin nazarin berayen gonadectomized, wanda ke nuna ƙarancin tasirin steroids na gonadal a lokacin balaga akan sake fasalin dopamine receptor ( Andersen et al., 2002 ), nazarin gwaji da ke sarrafa steroids na gonadal a lokacin balaga ta hanyar gudanar da steroids bayan-gonadectomy yana nuna tasirin kai tsaye na estrogen da testosterone akan watsawar jijiyoyi ta hanyar oxytocin ( Chibbar et al., 1990 ; Insel et al., 1993 ).
Wataƙila an fi sanin Oxytocin da rawar da yake takawa a cikin haɗin kai na zamantakewa, musamman dangane da halayen uwa, amma kuma yana da mahimmanci wajen daidaita gane da tunawa da abubuwan da ke motsa jiki na zamantakewa ( Insel & Fernald, 2004 ; Winslow & Insel, 2004 ). Kamar yadda Nelson et al. suka lura, "hormones na gonadal suna da tasiri mai mahimmanci kan yadda tsarin da ke cikin [tsarin zamantakewa da motsin rai] ke amsawa ga abubuwan da ke motsa jiki na zamantakewa, kuma a ƙarshe za su yi tasiri ga martanin motsin rai da ɗabi'a da ke tasowa daga motsin rai na zamantakewa a lokacin samartaka" (2005, shafi na 167). Waɗannan canje-canjen hormones suna taimakawa wajen bayyana dalilin, dangane da yara da manya, matasa suna nuna ƙaruwar kunnawa na yankunan limbic, paralimbic, da medial prefrontal a martani ga abubuwan da ke motsa jiki na motsin rai da zamantakewa, gami da fuskoki masu bambancin yanayin motsin rai da ra'ayoyin zamantakewa. Sun kuma bayyana dalilin da yasa farkon samartaka lokaci ne na ƙara fahimtar ra'ayoyin wasu, har ma matasa kan shiga cikin halayen "masu sauraro na tunani", wanda ya ƙunshi samun ƙarfin fahimtar kai har matashin ya yi tunanin cewa halayensa shine abin da kowa ke damuwa da shi. Jin daɗin sanin kai yana ƙaruwa a lokacin ƙuruciya, yana kaiwa kusan shekaru 15, sannan ya ragu ( Range, Lane, Gibbons, & Gerrard, 2004 ). An danganta wannan ƙaruwa da faɗuwa a cikin sanin kai ga canje-canje a cikin tunanin zato ( Elkind, 1967 ) da kuma canjin amincewa da zamantakewa ( Range, Lane, Gibbons, & Gerrard, 2004 ), kuma kodayake waɗannan na iya zama masu ba da gudummawa ga abin da ya faru, tashin hankalin hanyar sadarwa ta zamantakewa da motsin rai sakamakon ƙaruwar hormones na lokacin balaga wataƙila yana taka rawa.
Hanyoyin Gudanar da Rubuce-rubuce game da Yanayin Rikicin
Hanya da aka haɗaka a tsakanin yaduwa da masu karɓar haraji da kuma kara yawan haɗari a lokacin yarinya ba a fili ba ne; hakika, an ba da muhimmancin oxytocin a cikin haɗuwar mahaifiyar juna, wanda zai iya hango hangen nesa kawai (watau, zai zama matsala ga iyaye mata su shiga halayyar haɗari yayin kula da 'ya'ya masu aminci). Tambayata ba wai karuwa ba ne a cikin hadari yana haifar da haɗari, duk da haka, amma yana haifar da karuwa a cikin zumuntar zumunta, kuma wannan karuwa a cikin jin daɗi na takwarorina yana taka muhimmiyar rawa wajen karfafa halayyar haɗari.
Ƙara yawan kulawa ga abubuwan da ke haifar da balaga yana da matuƙar muhimmanci wajen fahimtar ɗaukar haɗarin matasa. Ɗaya daga cikin alamomin ɗaukar haɗarin matasa shine cewa yana da yuwuwar faruwa fiye da na manya a cikin rukuni. Matsayin da takwarorinsu na matashi ke amfani da barasa ko miyagun ƙwayoyi ba bisa ƙa'ida ba yana ɗaya daga cikin mafi ƙarfi, idan ba mafi ƙarfi ba, na hasashen shan miyagun ƙwayoyi na matashin ( Chassin et al., 2004 ). Bincike kan haɗuran mota ya nuna cewa kasancewar fasinjoji masu shekaru ɗaya a cikin motar da direban matashi ke tuƙawa yana ƙara haɗarin haɗari mai tsanani (Simons-Morton, Lerner, & Springer, 2005). Matasa sun fi yin jima'i idan abokansu suna yin jima'i ( DiBlasio & Benda, 1992 ; East, Felice, & Morgan, 1993 ; Udry, 1987 ) kuma lokacin da suka yi imani cewa abokansu suna yin jima'i, ko da abokansu suna yin jima'i ko a'a ( Babalola, 2004 ; Brooks-Gunn & Furstenberg, 1989 ; DiIorio et al., 2001 ; Prinstein, Meade, & Cohen, 2003 ). Kuma ƙididdiga da Ofishin Bincike na Tarayya ya tattara sun nuna cewa matasa sun fi manya yin laifuka a cikin ƙungiyoyi fiye da kansu ( Zimring, 1998 ).
Akwai dalilai da dama da suka sa aka fahimci cewa ɗaukar haɗarin matasa sau da yawa yakan faru a cikin ƙungiyoyi. Yawan ɗaukar haɗarin rukuni da aka lura a tsakanin matasa na iya samo asali ne daga gaskiyar cewa matasa kawai suna ɓatar da lokaci mai yawa a cikin ƙungiyoyin takwarorinsu fiye da manya ( Brown, 2004 ). Wani ra'ayi daban shine kasancewar takwarorinsu yana kunna tsarin jijiyoyi iri ɗaya da ke cikin sarrafa lada, kuma wannan yana motsa matasa zuwa ga neman jin daɗi. Domin bincika ko kasancewar takwarorinsu yana taka muhimmiyar rawa wajen ɗaukar haɗari a lokacin samartaka, mun gudanar da wani gwaji inda aka sanya matasa (matsakaicin shekaru 14), matasa (matsakaicin shekaru 20), da manya (matsakaicin shekaru 34) bazuwar don kammala ayyukan kwamfuta a ƙarƙashin ɗaya daga cikin yanayi biyu: su kaɗai ko a gaban abokai biyu ( Gardner & Steinberg, 2005 ). Ɗaya daga cikin ayyukan da aka haɗa a cikin wannan binciken shine wasan tuki na bidiyo wanda ke kwaikwayon yanayin da mutum ke kusantar mahadar hanya, ganin hasken zirga-zirga ya zama rawaya, kuma yana ƙoƙarin yanke shawara ko ya tsaya ko ya ci gaba ta mahadar. A cikin aikin, wata mota mai motsi tana kan allon, kuma fitilar zirga-zirgar ababen hawa mai launin rawaya ta bayyana, tana nuna cewa nan ba da jimawa ba, bango zai bayyana kuma motar za ta faɗi. Kiɗa mai ƙarfi yana kunnawa a bango. Da zarar hasken rawaya ya bayyana, mahalarta dole ne su yanke shawara ko za su ci gaba da tuƙi ko kuma su yi birki. Ana gaya wa mahalarta cewa tsawon lokacin da suka yi tuƙi, ƙarin maki da suke samu amma idan motar ta faɗi a bango, duk maki da aka tara za su ɓace. Adadin lokacin da ke tsakanin bayyanar hasken da bayyanar bango ya bambanta a cikin gwaji, don haka babu wata hanyar da za a yi hasashen lokacin da motar za ta faɗi. Mutanen da suka fi son ɗaukar haɗari a cikin wannan wasan suna tuƙi motar fiye da waɗanda suka fi ƙin haɗari. Lokacin da mutane ke kaɗai, matakan tuƙi masu haɗari sun yi kama da juna a cikin ƙungiyoyi uku na shekaru. Duk da haka, kasancewar abokai sun ninka ɗaukar haɗari a tsakanin matasa, ya ƙaru da kashi hamsin cikin ɗari a tsakanin matasa, amma ba shi da wani tasiri ga manya, wani tsari wanda ya kasance iri ɗaya tsakanin maza da mata (ba abin mamaki ba ne, mun sami babban tasiri ga jima'i, inda maza ke ɗaukar haɗari fiye da mata). Kasancewar takwarorinsu ya ƙara wa mutane sha'awar yin abubuwa marasa kyau a tsakanin matasa da tsofaffi, kuma, a tsakanin maza da mata.
Ƙarin shaida cewa tasirin takwarorinsu kan ɗaukar haɗarin matasa na iya kasancewa ta hanyar jijiya ta hanyar ƙaruwar kunna hanyar sadarwar motsin rai ta zamantakewa ta fito ne daga wani aikin gwaji da muka yi da mutane biyu maza 'yan shekara 19 maza ( Steinberg & Chein, 2006 ). A cikin wannan aikin, mun tattara bayanai na fMRI yayin da waɗanda abin ya shafa suka yi wani sabon sigar aikin tuƙi, inda suka haɗu da jerin mahadar hanyoyi tare da fitilun zirga-zirga waɗanda suka zama rawaya kuma dole ne su yanke shawara ko za su yi ƙoƙarin tuƙi ta hanyar mahadar (wanda zai ƙara musu lada idan sun wuce lafiya amma sun rage ta idan sun faɗa cikin mota da ke gabatowa) ko kuma su yi amfani da birki (wanda zai rage ladansu amma ba kamar sun faɗa motar ba). Kamar yadda yake a cikin binciken Gardner da Steinberg (2005) , waɗanda abin ya shafa sun zo dakin gwaje-gwaje tare da abokai biyu, kuma mun yi amfani da mahallin takwarorinsu ta hanyar samun takwarorinsu ko dai suna cikin ɗakin sarrafa maganadisu (kallon ɗabi'ar wanda abin ya shafa a kan na'urar sa ido ta kwamfuta ta waje da karɓar rabon kuɗin wanda abin ya shafa) ko kuma mu ƙaura zuwa ɗaki mai keɓancewa. Mutanen da suka yi aikin tuƙi sau biyu a cikin yanayin da suke ciki, biyu kuma a cikin yanayin da suke ciki; a cikin yanayin da suke ciki, an gaya musu cewa abokansu za su kalli, kuma a cikin yanayin da suke ciki, an gaya musu cewa abokansu ba za su iya ganin aikinsu ba. Bayanan ɗabi'a da aka tattara daga mutanen da ke cikin na'urar daukar hoto sun nuna ƙaruwar ɗaukar haɗari a gaban takwarorinsu wanda yayi kama da girman da aka gani a cikin binciken da ya gabata, kamar yadda aka nuna ta hanyar ƙaruwar adadin haɗurra da raguwar mitar birki lokacin da fitilun zirga-zirga suka koma rawaya.
Binciken bayanan na fMRI ya nuna cewa kasancewar abokan aiki sun kunna wasu yankuna waɗanda ba a kunna ba lokacin da aka buga wasan motsa a cikin yanayin da ba a halarta ba. Kamar yadda aka tsammanin, koda kuwa yanayin yanayin ƙwaƙwalwa, yanke shawara a cikin aikin tuki ya haifar da cibiyar sadarwa na yankuna na kwakwalwa, ciki har da ƙananan haɗin gwiwar da kuma ƙungiyar tarayya. Amma a halin da ake ciki a halin yanzu, mun ga ayyukan karuwa a cikin kwakwalwa na tsakiya, ƙananan ƙananan ƙwayar cuta (da farko a cikin accumbens), ƙananan ƙuƙwalwar jini, da hagu na jiki. A wasu kalmomi, kasancewar abokan hulɗa sun kunna hanyar sadarwa ta hanyar zamantakewa da kuma haifar da halayyar haɗari. Wannan shi ne matukin jirgi, ba shakka, saboda haka yana da muhimmanci a yi hankali cikin fassararsa. Amma gaskiyar cewa kasancewar abokan hulɗa da ke aiki da wannan tsarin da aka kunna ta hanyar daukan ladabi zuwa ladabi daidai ne da ra'ayi da abokan adawa zasu iya yiwa ladabi - da kuma yiwuwar haɗari - ayyuka har ma da wadatawa. A lokacin tsufa, to, ƙila ba zai zama mai ban tsoro kawai ba - ƙila zai iya zama mai haɗari.
Takaitaccen: Arousal na Socio-Emotional System a Puberty
A taƙaice, akwai tabbaci mai karfi cewa rikici na cikin gida yana haɗuwa da ƙwarewa mai yawa a cikin binciken da ake bukata wanda zai yiwu saboda canje-canje a cikin ladaran sakamako da ladaran sakamako daga sakamakon gyaran hanyoyin da ke tattare da yanayin rayuwa a cikin abin da na kira zamantakewa -yimotional kwakwalwa tsarin. Wannan gyaran gyare-gyare na gaba yana tare da karuwa mai karuwa a cikin masu karɓan kwalliya, kuma a cikin tsarin kulawa na zamantakewa, wanda hakan zai sa matasa su saurare su, da kuma ƙwaƙwalwar ajiya don, bayanin zamantakewa. Dangane da waɗannan canje-canje, dangane da mutanen da suka riga sun yi karatu, matasa da suka wuce cikin balaga sun fi son karkatar da su don samun lada, abin sha'awa da ke kasancewa tare da 'yan uwan. Wannan karuwa a cikin neman neman sakamako shine mafi mahimmanci a lokacin rabi na farko na shekarun yaran, yana da farawa a farkon lokacin haihuwa, kuma akwai yiwuwar aukuwar lokaci a cikin shekaru 15, bayan haka ya fara koma baya. Ana nuna nau'o'i na wadannan canje-canje a cikin bangarori daban-daban na nazarin gwaji da kuma daidaitawa tare da yin amfani da kayan aiki daban-daban da jinsin kai-tsaye, ana ganin su a yawancin nau'in nau'in halittu, kuma suna da alaƙa dangane da gyaran tsari da gyare-gyare a kwakwalwa .
Wannan jigon maganganun dole ne ya kasance mai haɓaka, duk da haka, saboda rashin shaidar kai tsaye a cikin mutane waɗanda ke danganta ilimin halitta tare da halayyar. Kamar yadda muka gani a baya, gaskiyar cewa sauye-sauye na sauye-sauye na kwayoyin halitta da halayen haɓaka suna faruwa sau ɗaya a cikin ci gaba ba za a iya ɗauka kamar yadda ake nuna alaka da su ba. Ƙarin binciken da yake bincika tsarin aikin kwakwalwa tare da dangantaka da mummunan hali, ko dai a cikin nazarin bambance-bambancen shekaru ko kuma a kan nazarin bambance-bambance daban-daban, an buƙatar da yawa.
Yana da mahimmanci a jaddada cewa, kodayake ƙaruwar neman jin daɗi da ake gani a farkon ƙuruciya na iya kasancewa bisa ga girman kai, duk mutane ba sa nuna wannan sha'awar ta hanyar halaye masu haɗari, masu cutarwa, ko rashin kulawa. Kamar yadda Dahl ya lura, "Ga wasu matasa, wannan sha'awar kunna motsin rai mai ƙarfi da wannan sha'awar jin daɗi na iya zama da sauƙi kuma cikin sauƙi. A wasu kuma, waɗannan sha'awar zuwa ga jin daɗi mai ƙarfi na iya haifar da halayen matasa masu motsa rai da rashin kulawa, kuma a wasu lokutan zuwa yanke shawara mai sauri ta hanyar (da alama) matasa masu hankali waɗanda ba su da kyau gaba ɗaya" (2004, shafi na 8). Wataƙila, abubuwa da yawa suna daidaita kuma suna daidaita fassarar jin daɗin neman yin halayya mai haɗari, gami da lokacin balaga (watau, tare da farkon balaga cikin haɗari mafi girma), damar shiga cikin ɗaukar haɗari mara kyau (misali, matakin da iyaye da sauran manya ke sa ido kan halayen matasa, samuwar barasa da ƙwayoyi, da sauransu), da kuma yanayin da zai iya ƙara ko rage sha'awar shiga cikin ayyukan da ke da haɗari. Mutanen da yanayi ya hana su, waɗanda ke da saurin damuwa, ko kuma musamman masu tsoro za a sa ran su guji ayyukan cutarwa. Misali, wani bincike da aka yi kwanan nan kan matasa waɗanda suka nuna ƙarfin hali a lokacin da suke jarirai (watau, suna nuna ƙarfin hali da kuka akai-akai) ya gano cewa sun fi jin tsoro, rashin son kai, da kuma rashin kunya fiye da takwarorinsu waɗanda suka nuna ƙarancin ƙarfin hali ( Kagan, Snidman, Kahn, & Towsley, 2007 ).
Me ya Sa Yasa Rashin Ƙari-Yin Rage tsakanin Tsarin Yara da Matasa?
Akwai hanyoyi guda biyu masu yuwuwar fahimtar jijiyoyi waɗanda zasu iya taimakawa wajen la'akari da raguwar halayen haɗari da ke faruwa tsakanin samartaka da girma. Na farko, wanda aka ɗan sami kulawa kaɗan, shine ƙarin canje-canje a cikin tsarin dopaminergic, ko kuma a cikin sarrafa lada wanda wani mai ba da amsa ga neurotransmitter ke shiga tsakani, suna faruwa a ƙarshen samartaka wanda ke canza yanayin lada, kuma, bi da bi, yana rage neman lada. Duk da haka, ba a san komai game da canje-canje a cikin neman lada bayan samartaka ba, kuma akwai rashin daidaito a cikin wallafe-wallafen dangane da bambance-bambancen shekaru a cikin yanayin lada bayan samartaka (cf. Bjork et al., 2004 ; Ernst et al., 2005 ; Galvan et al., 2006 ), wataƙila saboda bambance-bambancen hanyoyin da ke tsakanin nazarin da aka yi amfani da shi wajen sarrafa lada (misali, ko kwatanta sha'awa yana cikin lada idan aka kwatanta da farashi ko tsakanin lada daban-daban) da kuma ko aikin ya ƙunshi tsammani ko ainihin karɓar lada. Duk da haka, nazarin bambance-bambancen shekaru a cikin neman jin daɗi (ban da namu) ya nuna raguwar wannan yanayin bayan shekaru 16 ( Zuckerman et al., 1978 ), kuma akwai wasu shaidu na ɗabi'a ( Millstein & Halpern-Felsher, 2002 ) wanda ke nuna cewa matasa na iya zama mafi saurin kamuwa da bambancin lada fiye da manya kuma suna iya zama mafi kusantar ko ma ƙasa da saurin kamuwa da bambancin farashi, wani tsari da aka nuna a cikin bayanan Ayyukan Caca na Iowa ( Cauffman et al., 2007 ).
Mafi kusantar (ko da yake ba tare da haɓaka) ba saboda rashin karuwar aiki bayan da yaro yana da damuwa game da ci gaba da haɓaka ka'idodi da ke faruwa a lokacin samari da lokacin 20s. Shaidu masu yawa suna nuna cewa ƙwarewar matakan da suka fi dacewa, ciki har da ƙarfin ɗan adam don maganganun da aka tsara da kuma aikin dabara, an goyi bayan tsarin kwakwalwar da aka samo kwanan nan, ciki har da magungunan baya da na tarayya da kuma ɓangarorin ƙwayoyin cingulation na baya wanda suke da alaka da juna. Tsakanin wannan tsarin kula da hankali a lokacin samari yana iya zama na farko da zai ba da gudummawa ga raguwa tsakanin karuwanci da girma. Wannan asusun ya dace da ma'aikata mai girma a kan tsarin gyare-gyare da gyare-gyare na aiki a cikin ɓangaren da ke gaba, wanda ke taka muhimmiyar rawa a tsari na kai, kuma a cikin matuƙar haɗin keɓaɓɓen haɗin tsakanin matakan farko da tsarin ƙwayoyin cuta, wanda ya fi dacewa daidaituwa da tausaya da cognition. Wadannan canje-canje suna ba da damar mutum ya sanya damuwa a kan halin halayya mai ban sha'awa da kuma tsayayya da rinjayar 'yan uwan, wanda, tare, ya kamata ya rage haɗari.
Tsarin Ginin Tsarin Gudanarwar Ƙira
An riga an rubuta muhimman canje-canje guda uku a cikin tsarin kwakwalwa a lokacin samartaka (duba Paus, 2005 , don taƙaitaccen bayani). Na farko, akwai raguwar launin toka a cikin yankunan prefrontal na kwakwalwa a lokacin samartaka, yana nuna tsarin synaptic pruning, tsarin da ake kawar da haɗin neuronal da ba a yi amfani da shi ba. Wannan kawar da haɗin neuronal da ba a yi amfani da shi ba yana faruwa ne musamman a lokacin kafin samartaka da farkon samartaka, lokacin da ake ganin manyan ci gaba a cikin sarrafa bayanai na asali da tunani mai ma'ana ( Keating, 2004 ; Overton, 1990 ), daidai da jadawalin yankewar synaptic a cikin prefrontal cortex, wanda yawancinsa ya cika a tsakiyar samartaka ( Casey et al., 2005 ; duba kuma Casey, Getz, & Galvan, wannan fitowar). Ko da yake wasu ci gaba a cikin waɗannan ƙarfin fahimta suna ci gaba har zuwa shekaru 20 ko makamancin haka ( Kail, 1991 , 1997 ), canje-canje bayan tsakiyar ƙuruciya suna da matuƙar sauƙi a girma kuma galibi ana ganin su ne a cikin nazarin da ke amfani da ayyukan fahimta masu wahala waɗanda ke sauƙaƙa aikin ta hanyar haɗin kai tsakanin sassan cortical, wanda ke ba da damar ingantaccen aiki (duba ƙasa). A cikin bincikenmu na ƙarfin da ya shafi ɗaukar haɗari da aka bayyana a baya, ba mu ga wani ci gaba a cikin hanyoyin fahimta na asali ba, kamar ƙwaƙwalwar aiki ko iya magana, bayan shekaru 16 ( Steinberg et al., 2007 ).
Na biyu, akwai ƙaruwar fararen abubuwa a waɗannan yankuna, suna nuna myelination, tsarin da zare na jijiyoyi ke shiga cikin myelin, wani abu mai kitse wanda ke samar da wani nau'in rufin jijiyoyi. Ba kamar yankewar synaptic na yankunan prefrontal ba, wanda ke faruwa a farkon samartaka, myelination yana ci gaba har zuwa shekaru goma na biyu na rayuwa kuma wataƙila bayan haka ( Lenroot, Gogtay, Greenstein, Wells, Wallace, Clasen, et al., 2007 ). Ingantaccen haɗin kai a cikin prefrontal cortex ya kamata ya kasance yana da alaƙa da haɓakawa na gaba a cikin manyan ayyuka waɗanda yankuna da yawa na prefrontal ke bayarwa, gami da fannoni da yawa na aikin zartarwa, kamar hana amsawa, tsara gaba, auna haɗari da lada, da kuma la'akari da hanyoyin bayanai da yawa a lokaci guda. Sabanin bincikenmu dangane da sarrafa bayanai na asali, wanda bai nuna balaga ba bayan shekaru 16, mun sami ci gaba fiye da wannan shekarun a cikin rahoton kansu game da makomar (wanda ya karu har zuwa shekaru 18) da kuma a cikin tsare-tsare (kamar yadda aka nuna ta hanyar adadin lokacin da mahalarta suka jira kafin su fara aikin Hasumiyar London, wanda ya karu ba kawai a lokacin samartaka ba har ma a farkon shekarun 20).
Gabaɗaya dai, aikin da ake yi a kan ayyukan da ke kunna lobes na gaba yana ci gaba da ingantawa har zuwa tsakiyar samartaka (har zuwa kimanin shekaru 16 akan ayyuka masu wahala), sabanin aiki a kan ayyukan da ke kunna ƙarin sassan kwakwalwa na baya, wanda ke kaiwa ga matakan manya kafin lokacin ƙuruciya ( Conklin, Luciana, Hooper, & Yarger, 2007 ). Ingantaccen aikin zartarwa a lokacin samartaka yana nuna kyakkyawan aiki tare da shekaru akan ayyukan da aka sani suna kunna dorsolateral prefrontal cortex, kamar gwaje-gwaje masu wahala na ƙwaƙwalwar aiki ta sarari ( Conklin et al., 2007 ) ko gwaje-gwaje masu ƙalubale na hana amsawa ( Luna et al., 2001 ); da kuma ventromedial prefrontal cortex, kamar Iowa Caca Task ( Crone & van der Molen, 2004 ; Hooper, Luciana, Conklin, & Yarger, 2004 ). Duk da cewa wasu gwaje-gwaje na aikin zartarwa suna kunna yankunan dorsolateral da ventromedial a lokaci guda, akwai wasu shaidu da ke nuna cewa balaga na waɗannan yankuna na iya faruwa tare da ɗan jadawalin lokaci daban-daban, tare da aiki akan ayyukan ventromedial kawai ya kai matakan manya kaɗan kafin aiki akan ayyukan dorsolateral kawai ( Conklin et al., 2007 ; Hooper et al., 2004 ). A cikin wani bincike na baya-bayan nan game da bambance-bambancen shekaru a cikin aikin fahimta ta amfani da ayyuka da aka sani don kunna waɗannan yankuna biyu na gaba, akwai ci gaba da ya shafi shekaru zuwa tsakiyar samartaka akan nau'ikan ayyuka biyu, amma babu wata muhimmiyar alaƙa tsakanin aiki akan ayyukan ventromedial da dorsolateral, yana nuna cewa balaga na ventromedial prefrontal cortex na iya zama tsari daban-daban na ci gaba daga balaga na dorsolateral prefrontal cortex ( Hooper et al., 2004 ). Aiki a kan ayyuka masu wahala musamman da aka sani suna kunna yankunan dorsolateral yana ci gaba da ingantawa a lokacin ƙuruciya ( Crone, Donohue, Honomichl, Wendelken, & Bunge, 2006 ; Luna et al., 2001 ).
Na uku, kamar yadda aka shaida a cikin yaduwar hanyoyin fararen abubuwa a cikin yankuna daban-daban na kwakwalwa, akwai ƙaruwa ba kawai a cikin haɗin kai tsakanin yankunan cortical (da kuma tsakanin yankuna daban-daban na prefrontal cortex), amma tsakanin yankunan cortical da subcortical (kuma, musamman, tsakanin yankunan prefrontal da yankunan limbic da paralimbic, gami da amygdala, nucleus accumbens, da hippocampus) ( Eluvathingal, Hasan, Kramer, Fletcher, & Ewing-Cobbs, 2007 ). Wannan sauyi na jiki na uku ya kamata ya kasance yana da alaƙa da ingantaccen haɗin kai na tasiri da fahimta, kuma yana nuna a cikin ingantaccen tsarin motsin rai, wanda aka sauƙaƙe ta hanyar haɓaka haɗin yankuna masu mahimmanci a cikin sarrafa bayanan motsin rai da zamantakewa (misali, amygdala, ventral striatum, orbitofrontal cortex, medial prefrontal cortex, da superior temporal sulcus) da yankuna masu mahimmanci a cikin hanyoyin sarrafa fahimta (misali, dorsolateral prefrontal cortex, anterior da posterior cingulate, da temporo-parietal cortices). Daidai da wannan, mun sami ƙaruwa a cikin sarrafa motsin rai da aka ruwaito kai tsaye ta tsakiyar shekarun 20 ( Steinberg, 2006 ).
Canje-canjen Ayyuka a Tsarin Gudanarwar Ƙira
Nazarin aiki game da ci gaban kwakwalwa a lokacin samartaka ya yi daidai da binciken da aka samu daga nazarin tsarin halitta da kuma daga nazarin ci gaban fahimta da halayyar ɗan adam. Za a iya samun sakamako mai yawa daga wannan binciken. Da farko, bincike ya nuna ci gaba a hankali na hanyoyin sarrafa fahimta a lokacin samartaka da farkon girma, daidai da canje-canjen jiki a cikin dorsolateral prefrontal cortex da aka bayyana a baya. Nazarin hoto da ke bincika aiki akan ayyukan da ke buƙatar kula da hankali (misali, Stroop, ayyukan flanker, Go-No/Go, antisaccade) ya nuna cewa matasa suna yawan ɗaukar hanyar sadarwa ba tare da inganci ba fiye da manya, kuma yankunan da ayyukansu ke da alaƙa da aikin aiki (watau, yankunan sarrafa hankali) suna ƙara aiki da hankali tare da shekaru ( Durston et al., 2006 ). An ba da shawarar cewa wannan haɗin kai mai zurfi na yankunan sarrafa hankali yana nuna ƙarfafa haɗin gwiwa a cikin hanyar sadarwa, da kuma hasashensa ga wasu yankuna (da'awa da ta yi daidai da bayanai kan ƙaruwar haɗin gwiwa tsakanin yankunan cortical tare da ci gaba; Liston et al., 2006 ).
Ingantaccen aiki akan ayyukan kula da hankali tsakanin ƙuruciya da girma yana tare da canje-canje guda biyu daban-daban na aiki: Tsakanin ƙuruciya da samartaka, da alama akwai ƙaruwa a cikin kunna dorsolateral prefrontal cortex (Adelman et al., 2002; Casey et al., 2000 ; Durston et al., 2002 ; Luna et al., 2001 ; Tamm et al., 2002 ;), daidai da yankewar synaptic da myelination na wannan yanki a wannan lokacin. Lokacin tsakanin samartaka da girma, akasin haka, ya zama na gyarawa (maimakon wanda aka siffanta shi da ƙaruwa ko raguwar kunnawa gaba ɗaya; Brown et al., 2005 ), ana iya cewa ya sauƙaƙa ta hanyar haɗin gwiwa mai faɗi a cikin da kuma a faɗin sassan kwakwalwa ( Crone et al., 2006 ; Luna et al., 2001 ). Misali, nazarin hotunan da ake amfani da su wajen yin ayyuka da ake buƙatar mutane su hana amsawar "babban abu", kamar ƙoƙarin kawar da kai daga, maimakon zuwa ga wani wuri mai haske (aikin hana saccade), ya nuna cewa matasa suna yawan ɗaukar hanyar sadarwa ta kula da hankali ba tare da zaɓi da inganci ba fiye da manya, wataƙila suna ɗaukar nauyin yankunan da suke kunnawa ( Luna et al., 2001 ). A taƙaice, yayin da fa'idar da matasa ke da ita fiye da yara a kula da hankali tana cikin balaga na yankunan kwakwalwa da ke cikin aikin zartarwa (galibi, dorsolateral prefrontal cortex), dalilan da yasa tsarin kula da hankali na manya ya fi tasiri fiye da na matasa na iya zama saboda kwakwalwar manya tana nuna kunnawa daban-daban don amsa buƙatun aiki daban-daban. Wannan zai yi daidai da ra'ayin cewa aiki akan gwaje-gwajen asali na sarrafa zartarwa ya kai matakan manya kusan shekaru 16, yayin da aikin ayyuka masu ƙalubale musamman, wanda zai iya buƙatar kunnawa mai inganci, yana ci gaba da ingantawa a ƙarshen samartaka.
Duk da cewa cibiyar sadarwa ta kula da hankali a bayyane take a cikin tunani da yanke shawara, wasu binciken da aka yi kwanan nan sun nuna cewa yanke shawara galibi ana yin ta ne ta hanyar gasa tsakanin wannan cibiyar sadarwa da hanyar sadarwa ta zamantakewa da motsin rai ( Drevets & Raichle, 1998 ). Wannan hulɗar gasa ta shafi fannoni daban-daban na yanke shawara, gami da amfani da miyagun ƙwayoyi ( Bechara, 2005 ; Chambers, 2003 ), sarrafa yanke shawara ta zamantakewa ( Sanfey et al., 2003 ), hukunce-hukuncen ɗabi'a ( Greene et al., 2004 ), da kuma kimanta wasu lada da kuɗaɗen da za a biya ( McClure et al., 2004 ; Ernst et al., 2004 ), da kuma a cikin bayanin ɗaukar haɗarin matasa ( Chambers, 2003 ). A kowane yanayi, ana tsammanin zaɓuka masu saurin gaske ko masu haɗari za su taso lokacin da hanyar sadarwa ta zamantakewa da motsin rai ta mamaye hanyar sadarwa ta kula da hankali. Musamman ma, ɗaukar haɗari yana da yuwuwar lokacin da hanyar sadarwar zamantakewa da motsin rai ta fi aiki ko kuma lokacin da hanyoyin da hanyar sadarwar kula da hankali ke shiga tsakani suka lalace. Misali, McClure et al. (2004) sun nuna cewa yanke shawara da ke nuna fifiko ga ƙananan lada nan take fiye da manyan lada da aka jinkirta suna da alaƙa da ƙaruwar kunnawa na ventral striatum, orbitofrontal cortex, da medial prefrontal cortex, duk yankuna da ke da alaƙa da hanyar sadarwar zamantakewa da motsin rai, yayin da yankuna da ke da alaƙa da ikon sarrafa fahimta (dorsolateral prefrontal cortex, parietal areas) suna aiki daidai gwargwado a cikin yanayin yanke shawara. Hakazalika, bincike guda biyu da aka yi kwanan nan ( Matthews et al., 2004 ; Ernst et al., 2004 ) sun nuna cewa ƙaruwar aiki a yankuna na hanyar sadarwar zamantakewa da motsin rai (ventral striatum, medial prefrontal cortex) yana annabta zaɓin zaɓuɓɓuka masu haɗari (amma mai yuwuwar lada mai yawa) akan zaɓuɓɓuka masu ra'ayin mazan jiya. A ƙarshe, wani bincike na gwaji da aka yi kwanan nan ya gano cewa katsewar wucin gadi na aikin cortical na gaba na dama ta hanyar motsa maganadisu na transcranial (watau, katsewar yankin da aka sani yana da mahimmanci ga sarrafa fahimta) ya ƙara ɗaukar haɗari a cikin aikin caca ( Knoch, Gianotti, Pascual-Leone, Treyer, Regard, Hohmann, et al., 2006 ).
Daidaitaccen Ayyukan Cortical da Tsarukan
Sauyi na biyu, amma ba a rubuta shi sosai ba, a cikin aikin kwakwalwa a lokacin samartaka ya ƙunshi ƙaruwar shigar sassan kwakwalwa da yawa a cikin ayyukan da suka shafi sarrafa bayanai na motsin rai (misali, yanayin fuska, abubuwan da ke motsa motsin rai). Duk da cewa an ruwaito cewa matasa suna nuna aikin limbic mafi girma fiye da manya lokacin da aka fallasa su ga abubuwan da ke motsa motsin rai (wanda aka fi fassara shi a matsayin shaida ga "motsin rai na matasa"), wannan ba koyaushe haka lamarin yake ba. A wasu irin waɗannan nazarin, matasa suna nuna halin da ake ciki na kunna limbic fiye da manya (misali, Baird, Gruber, Fein, Maas, Steingard, Renshaw, et al., 1999 ; Killgore & Yurgulen-Todd, 2007), amma a wasu, matasa suna nuna ƙarin kunnawa a gaba (misali, Baird, Fugelsang, & Bennett, 2005 ; Nelson, McClure, Monk, Zarahn, Leibenluft, Pine, & Ernst, 2003 ). Yawancin ya dogara ne akan abubuwan da ke motsa jiki da aka yi amfani da su, ko an gabatar da abubuwan da ke motsa jiki a bayyane ko kuma a ƙarƙashinsu, da takamaiman umarnin da aka ba wa mahalarta (misali, ko an nemi mahalarta su kula da motsin rai ko kuma su kula da wani ɓangare na kayan abin da ke motsa jiki). Karatun wannan adabi mai kyau ba wai cewa matasa sun fi manya saurin kunna tsarin kwakwalwa na ƙarƙashinsu ba ne idan aka gabatar da abubuwan da ke motsa jiki (ko kuma sun fi "damuwa"), amma suna iya zama ƙasa da yuwuwar kunna wurare da yawa na ɓangaren kwakwalwa da ƙananan kwakwalwa a lokaci guda, yana nuna ƙarancin, idan aka kwatanta da manya, a cikin daidaitawar fahimta da tasiri.
Wannan rashin yin magana a tsakanin sassan kwakwalwa ba wai kawai yana haifar da mutane suna yin aiki bisa ga yadda hanji ke ji ba tare da cikakken tunani ba (misalin ɗaukar haɗarin matasa), har ma da yin tunani sosai lokacin da ya kamata a kula da jin daɗin zuciyar mutum (wanda matasa ma suke yi lokaci zuwa lokaci) (duba kuma Reyna & Farley, 2006 , don tattaunawa kan raunin matasa a cikin yanke shawara mai ma'ana, ko kuma "bisa ga ginshiƙi,"). Masu karatu kaɗan ne za su yi mamakin jin nazarin da ke nuna rashin sha'awa da kuma rashin tunani mai zurfi tsakanin matasa fiye da manya. Amma a cikin wani bincike na baya-bayan nan ( Baird, Fugelsang, & Bennett, 2005 ), lokacin da aka tambaye shi ko wasu ayyuka masu haɗari (misali, kunna gashin mutum a wuta, yin iyo da sharks) "kyawawan ra'ayoyi ne," matasa sun ɗauki lokaci mai tsawo (watau, sun yi shawara fiye da manya) don amsa tambayoyin kuma sun kunna saitin yankuna masu kula da hankali marasa rarrabuwa, musamman a cikin dorsolateral prefrontal cortex - sakamakon da ya yi kama da binciken Luna na bambance-bambancen shekaru a cikin hana amsawa ( Luna et al., 2001 ). Wannan ba haka lamarin yake ba a lokacin da ayyukan da aka yi tambaya ba su da haɗari, duk da haka (misali, cin salati, yin yawo), inda matasa da manya suka yi irin wannan aiki kuma suka nuna irin wannan yanayin kunnawar kwakwalwa. Don haka, rashin daidaito tsakanin tasiri da tunani ne, maimakon rinjayen tasiri akan tunani, wanda zai iya siffanta samartaka. Wannan yana haifar da hanyoyi biyu na ɗaukar haɗari waɗanda suka bambanta a ɗabi'a (yin aiki da gangan kafin tunani, da kuma yin tunani fiye da kima maimakon yin aiki da gangan) amma a zahiri suna iya samun irin wannan asalin ilimin halittar jiki.
An nuna gibin da ke tsakanin ci gaban ƙwarewar sarrafa bayanai na asali, wanda balagaggen kwakwalwa na gaba-gaba ke samu kuma galibi yana cika kafin shekaru 16, da kuma ci gaban ƙwarewa waɗanda ke buƙatar daidaitawar tasiri da fahimta, wanda ingantacciyar alaƙa ke samu tsakanin yankunan cortical da tsakanin yankunan cortical da subcortical, wanda kuma ci gaba ne daga baya, a cikin Hoto na 1. An nuna wannan adadi ne bisa ga bayanai daga bincikenmu na shekaru 10 zuwa 30 da aka ambata a baya ( Steinberg et al., 2007 ). Ikon da aka zana su biyu sune ikon tunani na asali, wanda maki ne mai haɗaka wanda ya haɗa aiki akan gwaje-gwajen ƙwaƙwalwar aiki ( Thompson-Schill, 2002 ), tsawon lambobi, da iya magana; da kuma balaga ta psychosocial, wanda ya haɗa maki na ma'aunin rahoton kai na sha'awa, fahimtar haɗari, neman jin daɗi, hangen nesa na gaba, da juriya ga tasirin takwarorin da aka ambata a baya. Aiki mai girma dangane da waɗannan ƙarfin psychosocial yana buƙatar ingantaccen haɗin kai na motsin rai da fahimta. Wannan adadi ya nuna adadin mutanen da ke cikin kowace rukunin shekaru waɗanda suka sami maki a matsakaicin matakin shekaru 26 zuwa 30 a cikin samfurinmu game da haɗakar halayyar ɗan adam da tunani. Kamar yadda wannan adadi ya nuna, kuma daidai da sauran bincike, ƙwarewar hankali ta asali ta kai matakin manya a kusa da shekaru 16, tun kafin a kammala tsarin balaga ta halayyar ɗan adam - har zuwa shekarun matasa.
Canje-canje a Ƙirƙirar Ƙwararrawa da Ƙarƙashin Ƙarƙashin Ƙarƙashin Ƙarƙashin Ƙira
Ingantaccen haɗin kai tsakanin yankunan cortical da subcortical yana da alaƙa da fahimtar canje-canje a cikin saurin kamuwa da tasirin takwarorinsu, wanda, kamar yadda na lura, muhimmin mai ba da gudummawa ne ga halayen haɗari a lokacin samartaka. Ina ganin juriya ga tasirin takwarorinsu, ana samunsa ne ta hanyar sarrafa fahimtar halayen neman lada mai saurin motsawa wanda kasancewar takwarorinsu ke motsawa ta hanyar kunna hanyar sadarwar zamantakewa da motsin rai. Har zuwa lokacin da ingantaccen haɗin kai tsakanin hanyoyin kula da fahimta da hanyoyin sadarwar zamantakewa da motsin rai ke sauƙaƙe wannan tsari na tsari, ya kamata mu ga ribar juriya ga tasirin takwarorinsu a tsawon lokacin samartaka wanda ke ci gaba aƙalla har zuwa ƙarshen samartaka (lokacin da ci gaban haɗin kai tsakanin yankuna har yanzu yana ci gaba). Wannan shine ainihin abin da muka samu a cikin aikinmu, wanda muke nuna cewa ribar da aka samu a cikin juriya da aka ruwaito ga tasirin takwarorinsu yana ci gaba aƙalla har zuwa shekaru 18 ( Steinberg & Monahan, a cikin manema labarai ), kuma cewa ainihin tasirin kasancewar takwarorinsu akan halayen haɗari har yanzu yana bayyana a tsakanin ɗaliban jami'a masu matsakaicin shekaru 20 a kwaleji ( Gardner & Steinberg, 2005 ).
Nazarce-nazarce guda biyu da aka yi kwanan nan kan alaƙar da ke tsakanin juriya ga tasirin takwarorinsu da tsarin kwakwalwa da aikinsu sun ba da ƙarin goyon baya ga wannan hujja. A cikin wani bincike na fMRI da aka yi wa yara 'yan shekara 10 43 waɗanda aka fallasa su ga bidiyon da ke tayar da hankali waɗanda ke ɗauke da bayanai game da zamantakewa (faifan motsin hannu na fushi ko fuskokin fushi), mun gano cewa mutanen da ke da ƙananan maki a kan ma'aunin rahotonmu na juriya ga tasirin takwarorinsu sun nuna ƙaruwar kunnawar yankunan da ke da alaƙa da fahimtar ayyukan wasu (watau, cortex na premotor na dama), yayin da waɗanda ke da mafi girman maki sun nuna babban haɗin aiki tsakanin waɗannan yankuna da yankuna da ke sarrafa aiki da ke da alaƙa da yanke shawara (watau, cortex na gaba na dorsolateral); ba a lura da irin waɗannan bambance-bambancen ba lokacin da aka gabatar da mutane da faifan bidiyo marasa daidaituwa a cikin motsin rai ( Grosbras, Jansen, Leonard, McIntosh, Osswald, Poulsen, et al., 2007 ). Waɗannan sakamakon sun nuna cewa mutanen da suka fi saurin kamuwa da tasirin takwarorinsu na iya tayar da hankali ba zato ba tsammani ta hanyar alamun fushi a wasu amma ba su da ikon yin iko kan martanin su ga irin waɗannan abubuwan da ke haifar da hakan. A wani bincike na biyu, game da bambance-bambancen da ke tsakanin yanayin kwakwalwa tsakanin mutane (masu shekaru 12 zuwa 18) waɗanda suka sami maki mai yawa idan aka kwatanta da ƙarancin juriya ga tasirin takwarorinsu, mun sami shaidar yanayin jiki cewa, bayan sarrafawa na tsawon shekaru, matasa masu juriya ga tasirin takwarorinsu sun nuna shaidar haɗin gwiwa mai girma tsakanin yankunan premotor da prefrontal, wani tsari da ya yi daidai da yawan hulɗar waɗannan hanyoyin sadarwa a lokaci guda tsakanin mutanen da suka fi iya tsayayya da matsin lamba na takwarorinsu ( Paus, Toro, Leonard, Lerner, Lerner, Perron, et al., a cikin manema labarai ). Hakanan ya yi daidai da wannan aikin da ke nuna cewa ɗaukar albarkatun sarrafa fahimta (wanda zai magance saurin kamuwa da matsin lamba na takwarorinsu) ya fi girma tsakanin mutanen da ke da alaƙa mai ƙarfi tsakanin yankunan gaba da na tsakiya (Liston et al., 2005).
Takaitaccen: Aminci a Tsarin Gudanarwa a lokacin Yara da Matasan Matasa
A takaice dai, hadarin haddasa raguwa tsakanin tsufa da kuma girma ga biyu, kuma watakila, dalilai uku. Na farko, matuƙar tsarin tsarin kulawa, kamar yadda tsarin gyare-gyare da gyare-gyaren aiki ke nunawa a cikin kullun farko, ya ƙarfafa iyawar mutane don shiga cikin tsarin lokaci na tsawon lokaci kuma ya hana halayyar motsi. Abu na biyu, matuƙar haɗin sadarwa a tsakanin yankunan da ke ciki da kuma tsakanin yankuna da ƙananan yankuna suna taimakawa wajen haɓaka ƙwarewa da kuma tasiri, wanda ya ba da izinin mutane su fi dacewa da halayyar da suka shafi tunanin jama'a da kuma haɗaka da haɗin kai tare da yin tunani tare da juna, kuma, a wasu lokuta, don yin sulhu da yanke shawara sosai tare da zamantakewa da kuma bayanin tunanin. A ƙarshe, akwai yiwuwar canje-canje a cikin tsarin da ke tattare da neurotransmission bayan tsufa da canza canjin sakamako da neman sakamako, amma wannan shine batun da ke buƙatar ƙarin bincike da bincike na neurobiological kafin ya fada wani abu mai mahimmanci.
Abubuwa na Rigakafin Rigaka da Rigaka
A fannoni da yawa, ana iya fahimtar ɗaukar haɗari a lokacin ƙuruciya a matsayin sakamakon hulɗa tsakanin hanyoyin sadarwa na zamantakewa da motsin rai da fahimta ( Drevets & Raichle, 1998 ), kuma lokacin ƙuruciya lokaci ne da na farko ya fi ƙarfin hali a lokacin balaga yayin da na biyun ke samun ƙarfi a hankali, a tsawon lokaci mai tsawo. Duk da haka, yana da mahimmanci a lura cewa hanyar sadarwa ta zamantakewa da motsin rai ba ta cikin yanayin aiki mai ƙarfi koyaushe, ko da a farkon ƙuruciya da tsakiyar balaga. Hakika, lokacin da hanyar sadarwa ta zamantakewa da motsin rai ba ta aiki sosai (misali, lokacin da mutane ba sa jin daɗin motsin rai ko kuma su kaɗai ne), hanyar sadarwa ta hankali tana da ƙarfi don sanya iko kan ƙa'idodi kan halayen da ba su da sha'awa da haɗari, har ma a farkon ƙuruciya; ku tuna cewa a cikin nazarin wasan tuki na bidiyo, lokacin da mutane ke kaɗai ba mu sami bambance-bambancen shekaru a cikin ɗaukar haɗari tsakanin matasa waɗanda ke da matsakaicin shekaru 14 da manya waɗanda ke da matsakaicin shekaru 34 ( Gardner & Steinberg, 2005 ). Duk da haka, a gaban takwarorinsu ko kuma a ƙarƙashin yanayin motsin rai, hanyar sadarwar zamantakewa da motsin rai tana aiki sosai don rage tasirin tsarin cibiyar sadarwa ta fahimta. (A halin yanzu muna fara bincike a dakin gwaje-gwajenmu don bincika ko motsin rai mai kyau ko mara kyau yana da tasiri daban-daban akan ɗaukar haɗari yayin samartaka da girma.) A lokacin samartaka, hanyar sadarwar fahimtar hankali tana girma, ta yadda ta hanyar girma, ko da a ƙarƙashin yanayi mai ƙarfi na motsin rai a cikin hanyar sadarwar zamantakewa da motsin rai na iya daidaita sha'awar ɗaukar haɗari.
Me wannan tsari ke nufi don hana ɗaukar haɗari mara kyau a lokacin ƙuruciya? Ganin cewa bincike da aka gudanar ya nuna cewa ba yadda matasa ke tunani ko abin da ba su sani ba ko fahimta ne matsalar ba, maimakon ƙoƙarin canza yadda matasa ke kallon ayyukan haɗari, dabarar da ta fi riba za ta iya mai da hankali kan iyakance damar da ba ta kai ga yanke hukunci mai tsanani ba don haifar da sakamako mai illa. Kamar yadda na lura a cikin gabatarwar wannan labarin, fiye da kashi 90% na duk ɗaliban makarantar sakandare na Amurka sun yi jima'i, shan muggan kwayoyi, da ilimin tuƙi a makarantunsu, duk da haka yawancinsu har yanzu suna da jima'i mara kyau, shan giya mai yawa, shan sigari, da tuƙi ba tare da kulawa ba (wasu duk a lokaci guda; Steinberg, 2004 ). Dabaru kamar ƙara farashin sigari, ƙara aiwatar da dokoki da ke kula da sayar da barasa, faɗaɗa damar matasa ga lafiyar kwakwalwa da ayyukan hana haihuwa, da kuma ɗaga shekarun tuƙi zai fi tasiri wajen iyakance shan taba ga matasa, shan muggan kwayoyi, ciki, da kuma mace-macen motoci fiye da ƙoƙarin sa matasa su zama masu hikima, marasa saurin kai hari, ko kuma marasa hangen nesa. Wasu abubuwa suna ɗaukar lokaci don haɓaka, kuma hukunci mai girma wataƙila yana ɗaya daga cikinsu.
Binciken da aka yi bita a nan ya nuna cewa ƙaruwar ɗaukar haɗari a lokacin ƙuruciya wataƙila ya zama na al'ada, wanda ke da alaƙa da ilimin halittu, kuma, zuwa wani lokaci, ba makawa. Wataƙila akwai kaɗan da za mu iya ko ya kamata mu yi don rage ko jinkirta canjin lada da ke faruwa a lokacin balaga, wani canji na ci gaba wanda wataƙila ya samo asali ne daga juyin halitta. Yana iya yiwuwa a hanzarta balaga ƙwarewar sarrafa kai, amma babu wani bincike da ya bincika ko za a iya yin hakan. Mun san cewa mutane masu shekaru ɗaya sun bambanta a cikin ikon sarrafa motsin zuciyarsu, shirinsu, da kuma sauƙin kai ga tasirin takwarorinsu, kuma bambance-bambancen waɗannan halaye suna da alaƙa da bambance-bambancen halaye masu haɗari da rashin haɗin kai ( Steinberg, 2008 ). Ko da yake akwai ɗimbin bincike da ke nuna tasirin iyali kan balaga a lokacin samartaka, wanda ke nuna cewa matasa waɗanda aka rene su a gidaje waɗanda ke da ikon kula da yara (watau, iyaye masu kyau amma masu ƙarfi) sun fi girma kuma ba sa iya shiga cikin halaye masu haɗari ko na rashin zamantakewa ( Steinberg, 2001 ), ba mu san ko wannan alaƙar ta samo asali ne daga canje-canje a cikin tushen kula da kai ba, ko kuma galibi suna nuna sanya takunkumi na waje (ta hanyar sa ido kan iyaye) kan damar matasa zuwa ga yanayi da abubuwa masu cutarwa. Duk da haka, akwai dalilin yin nazari ko canza yanayin da matasa ke tasowa na iya samun tasiri mai kyau kan haɓaka ƙarfin kula da kai. Fahimtar yadda abubuwan da ke cikin mahallin, a ciki da wajen iyali, ke shafar ci gaban kula da kai, da kuma tushen jijiyoyi na waɗannan hanyoyin, ya kamata ya zama babban fifiko ga waɗanda ke sha'awar lafiyar jiki da ta hankali na matasa.
Acknowledgments
Shirye-shiryen wannan labarin an tallafawa daga hannun John D. da kuma Catherine T. MacArthur Foundation Research Network a kan Ƙananan Yara da Ƙananan Yara da kuma Cibiyar Nazarin Kasuwancin Drug (1R21DA022546-01). Dukkan wannan takarda, duk da haka, shine kawai alhakin marubucin kuma ba dole ba ne ya wakilci ra'ayi na hukuma game da waɗannan kungiyoyi. Ina godiya ga mambobin kungiyar Marie Banich, Elizabeth Cauffman, Sandra Graham, da Jennifer Woolard don haɗin gwiwa a kan MacArthur Juventile Capacity Study, da kuma BJ Casey, Monique Ernst, Danny Pine, Cheryl Sisk, da kuma Linda Spear don maganganun su. daftarin baya na rubutun. Ni ma wajibi ne ga Danny Pine da kuma Jason Chein don tudun su a cikin yanayin da ke ci gaba, wanda ya taimaka mini wajen magance ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwararrun ƙwararru a cikin wannan takarda. Duk wani bangare na tunani ko fahimta shine tunani a kan dalibi, ba malamansa ba.
Bayanan kalmomi
1 Yawancin abubuwan da ke kan cikakken sikelin Zuckerman suna kama da auna sha'awa, ba neman jin daɗi ba (misali, "Sau da yawa ina yin abubuwa bisa sha'awa.") Saboda muna da wani ma'auni daban na sha'awa a cikin batirinmu, mun yi amfani da abubuwan Zuckerman kawai waɗanda ke nuna sha'awa ko neman sabon abu a fili (misali, "Wani lokaci ina son yin abubuwan da ke da ɗan ban tsoro.").
References
- Adleman N, Menon V, Blasey C, White C, Warsofsky I, Glover G, Reiss A. Wani binciken fMRI na ci gaba game da aikin Labarin Launi na Stroop. Neuroimage. 2002.16: 61-75. [PubMed]
- Aharon I, Etcoff N, Ariely D, Chabris C, O'Connor E, Breiter H. Hotuna masu fuska suna da darajar riba mai daraja: fMRI da shaidar shaidar hali. Neuron. 2001.8: 537-551. [PubMed]
- Adolphs R. Ingancin ilimin zamantakewa na ɗan adam. Yanayin Bayani Neuroscience. 2003.4: 165-178.
- Andersen S, Thompson A, Krenzel E, Teicher M. Pubertal canje-canje a cikin hormones na gonadal ba su haifar da ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwararrun kwayoyin dopamine. Psychoneuroendocrinology. 2002.27: 683-691. [PubMed]
- Babalola S. Yayi la'akari da halin ɗan adam da kuma lokacin da aka fara yin jima'i a Rwanda: Nazarin rayuwar matasa. Littafin jarida da matasa. 2004.33: 353-363.
- Baird A, Fugelsang J, Bennett C. Me kuke tunani ?. Nazarin shirin na FMRI game da yanke shawara na matasa; Hoton da aka gabatar a taron 12th Annual Neuroscience Society (CNS); New York. 2005. Apr,
- Baird A, Gruber S, Fein D, Maas L, Steingard R, Renshaw P, et al. Hanyoyin halayen halayen halayen halayen halayen halayen jiki suna nuna sha'awar yara da matasa. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. 1999.38: 195-199. [PubMed]
- Baron-Cohen S, Tager-Flusberg T, Cohen D, masu gyara. Fahimtar wasu zukatan: Abubuwan da ke tattare da ci gaba da ƙwarewa. New York: Oxford University Press; 1999.
- Bearman P, Jones J, Udry JR. Nazarin Zaman Lafiya na Yammacin Lafiya na Yara: Neman Bincike. Chapel Hill, NC: Cibiyar Jama'a ta Carolina; 1997.
- Bechara A. Tsai da shawara, damuwa da motsa jiki da asarar karfi don yin tsayayya da kwayoyi: halayen neurocognitive. Yanayin Neuroscience. 2005.8: 1458-63.
- Bechara A, Damasio A, Damasio H, Anderson S. Sashin ƙwarewa ga sakamakon da zai faru a gaba bayan lalacewar kodayake na mutum. Cognition. 1994.50: 7-15. [PubMed]
- Berg W, Byrd D. Hasumiyar Taswirar matsalar warware matsaloli ta London: Ƙin ƙarfafa aikin gina jiki da bincike. Jaridar gwaji da kuma Clinical Neuropsychology. 2002.25: 586-604.
- Berridge KC. Yin kwatanta kwakwalwar kwakwalwa na mutane da sauran dabbobi. A cikin: Davidson RJ, Goldsmith HH, Scherer K, masu gyara. Jagorancin ilimin kimiyya mai ban sha'awa. Oxford: Oxford University Press; 2003. shafi na 25-51.
- Beyth-Marom R, Austin L, Fischoff B, Palmgren C, Jacobs-Quadrel M. Dama sakamakon sakamakon mummunan hali: Matasan da matasa. Psychology ta bunkasa. 1993.29: 549-563.
- Bjork J, Knutson B, Fong G, Caggiano D, Bennett S, Hommer D. Mai da hankali-ƙaddamar da kwakwalwa a cikin matasa: Abubuwan da suka bambanta da kuma bambance-bambance daga matasan. Jaridar Neuroscience. 2004.24: 1793-1802. [PubMed]
- Blum R, Nelson-Mmari K. Harkokin lafiyar matasa a cikin mahallin duniya. Labaran Lafiya na Yara. 2004.35: 402-418. [PubMed]
- Brooks-Gunn J, Furstenberg F., Jr Halayyar halayyar mata. American Psychologist. 1989.44: 249-257. [PubMed]
- Ra'ayin Brown Brown. A: Lerner R, Steinberg L, masu gyara. Littafin Jagora na ilimin halayyar yara. 2. New York: Wiley; 2004. shafi na 363-394.
- Brown T, Lugar H, Coalson R, Miezin F, Petersen S, Schlaggar B. Sauye-gyare na cigaba a cikin tsarin aiki na jiki na mutum don kalma tsara. Ctebral Cortex. 2005.15: 275-90. [PubMed]
- Buchanan C, Eccles J, Becker J. Yarar wadanda ke fama da mummunan hauka ?: Shaida ga abubuwan da ake amfani da su na haɗari a cikin yanayi da kuma hali a lokacin yaro. Bulletin Kimiyya. 1992.111: 62-107. [PubMed]
- Cameron J. Abun hulɗar tsakanin jarabaran, hali, da kuma tasiri a lokacin balagagge: fahimtar halayen hormonal, ta jiki, da kuma kwakwalwar da ke faruwa a cikin haɗin gwiwa tare da shigarwa na matsayi na haɓaka. Annals na New York Academy of Sciences. 2004.1021: 110-123. [PubMed]
- Casey BJ, Giedd J, Thomas K. Tsarin ƙwaƙwalwar kwakwalwa da kuma aiki tare da haɓaka fahimta. Biological Psychology. 2000.54: 241-257. [PubMed]
- Casey BJ, Tottenham N, Liston C, Durston S. Sakamakon kwakwalwa masu tasowa: Menene muka koya game da ci gaba da hankali? Harkokin Kimiyya Mai Hikima. 2005.9: 104-110.
- Cauffman E, Claus E, Shulman E, Banich M, Graham S, Woolard J, Steinberg L. Ƙin yanke shawara ga matasa: Yankin haɗari ko azabar rashin hankali? 2007. Rubutun takardun da aka tsara don bugawa.
- Cauffman E, Steinberg L, Piquero A. Masanin kimiyya, neuropsychological, da kuma ilimin psychophysiological halayyar halayyar zamantakewa masu tasowa a matashi: Matsayin kai-kai. Criminology. 2005.43: 133-176.
- Cibiyoyin Kula da Cututtuka da Cututtuka. Ƙungiyar Saduwa da 'Yan Matasa-Amurka, 2005. Rahoton Mutuwar mako-mako & Mutuwar. 2006.55(SS5): 1-108. [PubMed]
- Chambers R, Taylor J, Potenza M. Gabatarwa ne na motsa jiki a lokacin yaro: wani lokaci mai tsanani na farfadowa. American Journal of Psychiatry. 2003.160: 1041-1052. [PMC free article] [PubMed]
- Chassin L, Hussong A, Barrera M, Jr, Molina B, Trim R, Ritter J. Yaro amfani abu. A: Lerner R, Steinberg L, masu gyara. Littafin Jagora na ilimin halayyar yara. 2. New York: Wiley; 2004. shafi na 665-696.
- Chibbar R, Toma J, Mitchell B, Miller F. Tsarin maganin gurguntaccen kwayoyin halitta daga gonadal steroid a cikin ratsi. Endocrinology na kwayoyin halitta. 1990.4: 2030-2038. [PubMed]
- Cicchetti D, Dawson G. Edita: Matakan bincike. Ƙaddamarwa da Kimiyya. 2002.14: 417-420. [PubMed]
- Collins WA, Steinberg L. Adolescent ci gaba a cikin mahallin masu magana. Halayyar zamantakewar jama'a, da tunani, da kuma haɓakawa A: Eisenberg N, Damon W, Lerner R, masu gyara. Littafin Jagora na Ƙananan Hoto. New York: Wiley; 2006. shafi na 1003-1067.
- Conklin H, Luciana M, Hooper C, Yarger R. Yin aiki na ƙwaƙwalwar aiki a yawanci tasowa yara da matasa: Shaidun da ke nunawa na ci gaba da ci gaba na lobe. Ci gaban Neuropsychology. 2007.31: 103-128. [PubMed]
- Crone E, van der Molen M. Canje-canje na canje-canje a hakikanin yanke shawarar yanke shawara na rayuwa: Ayyukan kan aikin caca da aka nuna a baya ya dogara ne akan matakan da ke gaba da kwakwalwa. Ci gaban Neuropsychology. 2004.25: 251-279. [PubMed]
- Crone E, Donohue S, Honomichl R, Wendelken C, Bunge S. Brain yankunan da ke yin amfani da yin amfani da sararin samaniya a lokacin ci gaba. Jaridar Neuroscience. 2006.26: 11239-11247. [PubMed]
- Dahl R. Yarar ciwon kwakwalwar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwa. Annals na New York Academy of Sciences. 2004.1021: 1-22. [PubMed]
- Diamond J. Na uku chimpanzee: Juyin halitta da makomar dabba. New York: HarperCollins; 1992.
- DiBlasio F, Benda B. Bambance-bambancen jinsi a cikin ka'idoji na jima'i. Jima'i Roles. 1992.27: 221-240.
- DiIorio C, Dudley W, Kelly M, Soet J, Mbwara J, Sharpe Potter J. Jiki na da hankali akan halayen jima'i da kuma amfani da robaron condom a cikin 13- ta hanyar matasa na 15. Labaran Lafiya na Yara. 2001.29: 208-216. [PubMed]
- Drevets W, Raichle M. Tsarin murya na jinin jini na jini a yayin da yake tunani tare da matakan haɗakarwa: abubuwan da ke tattare da hulɗar tsakanin tausayi da cognition. Cognition da Emotion. 1998.12: 353-385.
- Dumont N, Andersen S, Thompson A, Teicher M. Transient dopamine kira na zamani a cikin preteal cortex: A cikin vitro nazarin. Binciken Brain Research Developmental. 2004.150: 163-166. [PubMed]
- Durston S, Davidson M, Tottenham N, Galvan A, Spicer J, Fossella J, Casey BJ. Canje-canje daga yadawa zuwa aiki mai mahimmanci tare da ci gaba. Kimiyyar bunkasa. 2006.9: 1-20. [PubMed]
- Durston S, Thomas K, Yang Y, Ulug A, Zimmerman R, Casey BJ. Hanyar da za ta ci gaba da bunkasa ikon hana. Kimiyyar bunkasa. 2002.5: 9-16.
- East P, Felice M, Morgan M. Harkokin 'yan mata da budurwa' '' '' 'budurwa' da 'ya'ya' '' '' '' ''; Journal of Aure da Family. 1993.55: 953-963.
- Elkind D. Ƙaddanci a matashi. Ƙara Yara. 1967.38: 1025-1034. [PubMed]
- Eluvathingal T, Hasan K, Kramer L, Fletcher J, Ewing-Cobbs L. Mahimman bayani na watsa labarai na ƙungiyoyi da kuma ƙirar da ke nunawa a cikin al'ada masu tasowa da yara. Ctebral Cortex. 2007 Advance Access da aka buga a Fabrairu 16, 2007.
- Ennett S, Tobler N, Ringwalt C, Flewelling R. Yaya tasirin ilimin maganin miyagun ƙwayoyi ya yi tasiri? Ɗaukakawa na bincike na DARE kimanin sakamako. Mujallar Lafiyar Jama'a ta Amurka. 1994.84: 1394-1401. [PMC free article] [PubMed]
- Ernst M, Nelson E, Jazbec S, McClure E, Monk C, Blair R, Leibenluft E, Blair J, Pine D. Amygdala da kuma tsakiya sun fara aiki don mayar da martani ga karɓa da kuma karɓar gajiyar matasa da matasa. Neuroimage. 2005.25: 1279-1291. [PubMed]
- Ernst M, Nelson E, McClure E, Monk C, Munson S, Eshel N, Zarahn E, Leibenluft E, Zametkin A, Towbin K, Charney D, Pine D. Zaɓin zaɓi da kuma sa ran sakamako: Nazarin fMRI. Neuropsychologia. 2004.42: 1585-1597. [PubMed]
- Ernst M, Spear L. Alkawari da tsarin. A cikin: de Haan M, Gunnar M, masu gyara. Jagoran littafin cigaban zamantakewar al'umma. Sashe na D: Tsarin tsari: Motsa jiki da halayyar. New York: Guilford Press; a latsa.
- Gallagher S. Tsarin ilimin falsafa game da kai: Abubuwan da ke tattare da kimiyya mai zurfi. Harkokin Kimiyya mai Hikima. 2000.4: 14-21. [PubMed]
- Galvan A, Hare T, Davidson M, Spicer J, Glover G, Casey BJ. Matsayin da ke tattare da sakonni na farko a cikin ilmantarwa a cikin mutane. Jaridar Neuroscience. 2005.25: 8650-6. [PubMed]
- Galvan A, Hare T, Parra C, Penn J, Voss H, Glover G, Casey BJ. Tun da farko ci gaba da haɓaka da haɗin da ke da dangantaka da magungunan orbitofrontal zai iya haifar da halayyar haɗari a matasan. Jaridar Neuroscience. 2006.26: 6885-6892. [PubMed]
- Galvan A, Hare T, Gwargwadon H, Glover G, Casey BJ. Ɗaukar haɗari da ƙwaƙwalwar ƙwararrun ƙwaƙwalwa: Wane ne yake hadarin? Kimiyyar bunkasa. 2007.10: F8-F14. [PubMed]
- Gardner EL. Kwayoyin halitta da jinsin jita-jita: abubuwan da suka faru game da ciwo na rashi na rashin sakamako don maganin warkewa a cikin sunadarin sinadaran. A: Elster J, edita. Addiction: Shigarwa da fita. New York: Kamfanin Russell Sage Foundation; 1999. shafi na 57-119.
- Gardner M, Steinberg L. Ƙarƙashin ɗan adam a kan hadarin kamuwa, hadarin damuwa, da yanke shawarar yanke shawara a matashi da kuma girma: Wani gwaji gwaji. Psychology ta bunkasa. 2005.41: 625-635. [PubMed]
- Green L, Myerson J, Ostaszewski P. Saukakawa na jinkirta lada a duk fadin rayuwar rayuwa: Bambance-bambance a cikin shekarun da aka ƙaddara. Hanyar ƙira. 1999.46: 89-96.
- Greene J, Nystrom L, Engell A, Darley J, Cohen J. Tsarin gine-gine na rikice-rikice da rikice-rikice a hukunci mai kyau. Neuron. 2004.44: 389-400. [PubMed]
- Grosbras M, Jansen M, Leonard G, McIntosh A, Osswald K, Poulsen C, Steinberg L, Toro R, Paus T. Tsarin hanyoyi na tsayayya ga halayen ƙwararru a matashi. Jaridar Neuroscience. 2007.27: 8040-8045. [PubMed]
- Hall GS. Yaro. New York: Appleton; 1904.
- Harris C, Jenkins M, Glaser D. Yanbancin jinsi a cikin kalubalantar haɗari: me yasa mata suke daukar hatsari fiye da maza? Hukunci da Tsarin Nuna. 2006.1: 48-63.
- Heberlein A, Adolphs R, Tranel D, Damasio H. Yankunan Cortical don shari'un motsin zuciyarmu da halaye na mutum daga masu tafiya mai haske. Journal of Cognitive Neuroscience. 2004.16: 1143-58. [PubMed]
- Hein K. Abubuwan da ke cikin lafiyar matasa: Wani bayyani. Washington, DC: Cibiyar Carnegie kan Ƙungiyar Yara; 1988.
- Hoffman E, Haxby J. Mahimman bayani game da idanu ido da kuma ainihi a cikin tsarin tsarin mutum na rarraba don fahimtar fuskar. Yanayin Neuroscience. 2000.3: 80-84.
- Hooper C, Luciana M, Conklin H, Yarger R. Adolescents 'wasan kwaikwayon kan Tashar Tambaya ta Iowa: Abubuwan da ke haifar da ci gaba da yanke shawara da kuma matsala na farko. Psychology ta bunkasa. 2004.40: 1148-1158. [PubMed]
- Ikemoto S, Mai Hikima R. Taswirar magungunan haɓakar sunadarai don sakamako. Neuropharmacology. 2004.47Ƙarin 1: 190-201. [PubMed]
- Insel T, Young L, Witt D, Crews D. Gonadal steroids na da sakamako mai ban tsoro a kan kwakwalwa kwakwalwa masu karɓa. Jaridar Neuroendocrinology. 1993.5: 619-28. [PubMed]
- Insel T, Fernald R. Ta yaya kwakwalwa ke aiwatar da bayanan zamantakewa: Binciken kwakwalwar zamantakewa. Bincike na shekara na Neuroscience. 2004.27: 697-722.
- Johnson R, Gerstein D. Gabatar da amfani da barasa, taba taba, marijuana, cocaine, da sauran abubuwa a cikin halayen haihuwar Amurka tun daga 1919. Mujallar Lafiyar Jama'a ta Amurka. 1998.88: 27-33. [PMC free article] [PubMed]
- Kagan J, Snidman N, Kahn V, Towsley S. Da adana dabi'un yara biyu zuwa matashi. SRCD Monographs. 2007 a latsa.
- Kail R. Canjin yanayi a cikin sauri na aiki a lokacin yaro da kuma samari. Bulletin Kimiyya. 1991.109: 490-501. [PubMed]
- Kail R. Tsarin lokaci, hasashe, da kuma ƙwaƙwalwar ajiya. Littafin jarrabawa na ilimin halayyar yara. 1997.64: 67-78. [PubMed]
- Ƙaddamar D. Ƙwarewa da kwakwalwa. A: Lerner R, Steinberg L, masu gyara. Littafin Jagora na ilimin halayyar yara. 2. New York: Wiley; 2004. shafi na 45-84.
- Killgore W, Yurgelun-Todd D. Mahimmancin aikin gyaran fuska ya shafi yara da matasa. Social Neuroscience. 2007.2: 28-47. [PubMed]
- Knoch D, Gianotti L, Pascual-Leone A, Treyer V, Game da M, Hohmann M, et al. Rushewa na halayen kafa na farko ta hanyar sauƙi mai sauƙi mai saukowa mai saukowa yana haifar da halin haɗari. Jaridar Neuroscience. 2006.26: 6469-6472. [PubMed]
- Knutson B, Westdorp A, Kaiser E, Hommer D. FMRI na kallo na kwakwalwa a yayin aiki mai jinkiri na kudi. NeuroImage. 2000.12: 20-27. [PubMed]
- Lenroot R, Gogtay N, Greenstein D, Wells E, Wallace G, Clasen L, Blumenthal J, Lerch J, Zijdenbos A, Evans A, Thompson P, Giedd J. Tsarin jima'i na al'amuran ciwon kwakwalwa a lokacin yarinya da kuma samari. Neuroimage. 2007 Akwai a ranar 6 2007, XNUMX.
- Lerner R, Steinberg L. Nazarin kimiyya na samari: Tsohon, yanzu, da kuma nan gaba. A: Lerner R, Steinberg L, masu gyara. Littafin Jagora na ilimin halayyar yara. 2. New York: Wiley; 2004. shafi na 1-12.
- Liston C, Watts R, Tottenham N, Davidson M, Niogi S, Ulug A, Casey BJ. Frontostriatal microstructure yana inganta tasiri na daukar hankali. Ctebral Cortex. 2006.16: 553-560. [PubMed]
- Luna B, Thulborn K, Munoz D, Merriam E, Garver K, Minshew N, et al. Rushewar aikin kwakwalwa da aka rarraba a kwakwalwa yana karɓan ci gaba da hankali. Neuroimage. 2001.13: 786-793. [PubMed]
- Martin C, Kelly T, Rayens M, Brogli B, Brenzel A, Smith W, et al. Sanin neman, yarinya da nicotine, barasa da marijuana amfani da su a lokacin yaro. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. 2002.41: 1495-1502. [PubMed]
- Matthews S, Simmons A, Lane S, Paulus M. Magancewa na zaɓin ƙwayar mahaifa yana karawa a lokacin yanke shawara-hadari. NeuroReport. 2004.15: 2123-2127. [PubMed]
- May J, Delgado M, Dahl R, Fiez J, Stenger V, Ryan N, Carter C. FMRI dangane da abubuwan da suka shafi alamar aikin kwakwalwa a yara da matasa. Biological Psychiatry. 2004.55: 359-366. [PubMed]
- McClure S, Laibson D, Loewenstein G, Cohen J. Tattaunawar tsarin tsabtace jiki da sauri kuma jinkirta ladan kudi. Science. 2004.306: 503-507. [PubMed]
- Miller Ozimek G, Milner R, Bloom F. Tsarin murorcin neuronal mRNA da 'yan jaririn steeds a cikin girma da kuma bunkasa hypothalamus. PNAS. 1989.86: 2468-2472. [PMC free article] [PubMed]
- Millstein S, Halpern-Felsher B. Hasashe game da hadarin da kuma yanayin haɗari. Labaran Lafiya na Yara. 2002.31S: 10-27. [PubMed]
- Morse S. Brain ya ba da tabbacin laifi da alhakin laifin: A bayanin kula. Jihar Ohio ta Jihar Jaridar Criminal Law. 2006.3: 397-412.
- Ƙasa ta M, Crusto C, Wandersman A, Kumpfer K, Dajiyar D, Morrissey-Kane E, Davino K. Abin da yake aiki a rigakafin: Ka'idojin shirye-shiryen rigakafi mai kyau. American Psychologist. 2003.58: 449-456. [PubMed]
- Majalisar bincike na kasa. Tsayawa ga fashewar motar yara: Taimakawa daga ilimin hali da zamantakewa. Washington: Cibiyar Nazarin Kasuwancin {asa; 2007.
- Nelson E, McClure E, Parrish J, Leibenluft E, Ernst M, Fox N, Pine D. Kwayoyin Brain da ke da alaka da yarda da jin dadin jama'a a matasa. Shirye-shiryen Harkokin Harkokin Harkokin Jiki da Hulɗa, Cibiyar Nazarin Harkokin Zaman Lafiya; Washington: 2007. Littafin da ba a buga ba.
- Nelson E, McClure E, Monk C, Zarahn E, Leibenluft E, Pine D, Ernst M. Tambayoyi na bunkasa a cikin kwangilar neuronal a yayin bayyanar da ke cikin fuskoki: Wani binciken da ake ciki a fMRI. Journal of Child Psychology, Psychiatry and Allied Disciplines. 2003.44: 1015-1024.
- Nelson E, Leibenluft E, McClure E, Pine D. Tsarin zamantakewa na samari: Ra'ayin fahimtar juna game da tsari da kuma dangantaka da ilimin lissafi. Medicine Psychological. 2005.35: 163-174. [PubMed]
- Ochsner K, Bunge S, Gross J, Gabrieli J. Rethinking ji: Nazarin fMRI game da tsarin halayyar tausayi. Journal of Cognitive Neuroscience. 2002.14: 1215-1229. [PubMed]
- Dubawa W. Mahimmanci da hanyoyi: Ƙuntatawa kan ci gaba da tunani. A: Overton W, edita. Dalili, wajibi, da kuma dabaru: Ra'ayoyin bunkasa. Hillsdale, NJ: Erlbaum; 1990. shafi na 1-32.
- Patton J, Stanford M, Barratt E. Factor Structure na Barratt Halin Sake sikelin. Journal of Clinical Psychology. 1995.51: 768-774. [PubMed]
- Paus T. Mapping ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwa da kuma cigaba da haɓaka a lokacin samari. Harkokin Kimiyya mai Hikima. 2005.9: 60-68. [PubMed]
- Paus T, Toro R, Leonard G, Lerner J, Lerner R, Perron M, Pike G, Richer L, Steinberg L, Veillette S, Pausova Z. Tsarin halittu na kallon abubuwan da aka gano a cikin matasan matasa tare da ƙananan ƙarfin hali. matsin lamba. Social Neuroscience a latsa.
- Pellegrini AD, Long JD. Sha'idar zaɓi na jima'i ka'idodin jima'i na jima'i da hadewa a farkon samari. Littafin jarrabawa na ilimin halayyar yara. 2003.85: 257-278. [PubMed]
- Phelps E, O'Connor K, Cunningham W, Funayma E, Gatenby J, Gore J, Banaji M. Ayyukan da aka yi a kan matakan gwagwarmaya na ƙaura suna nuna aikin amygdala. Journal of Cognitive Neuroscience. 2000.12: 1-10.
- Prinstein M, Meade C, Cohen G. Yarar jima'i, labaran matasa, da tsinkaye na dabi'un abokai mafi kyau. Littafin ilimin likitancin likita na yara. 2003.28: 243-249. [PubMed]
- Jagora J, Lane D, Gibbons F, Gerrard M. Yarar hankali kai tsaye: Tsarin shekarun haihuwa da jinsi na bambancin jinsi a cikin shaidu biyu. Journal of Research a kan Yara. 2004.14: 1-21.
- Reyna VF, Farley F. Rashin ƙwaƙwalwa a cikin yanke shawara na matasa: Abubuwan da zasu shafi ka'idar, aiki, da manufofin jama'a. Kimiyyar Kimiyya a Harkokin Jama'a. 2006.7: 1-44.
- Rilling J, Gutman D, Zeh T, Pagnoni G, Berns G, Kilts CD. Dalili ne na hanyar hadin gwiwar zamantakewa. Neuron. 2002.35: 395-405. [PubMed]
- Sanfey A, Rilling J, Aronson J, Nystrom L, Cohen J. Yanayin da aka yanke shawarar tattalin arziki a cikin wasan karshe. Science. 2003.300: 1755-1758. [PubMed]
- Schulz K, Sisk C. Hanyoyin hormones, kwakwalwa na matasa, da kuma matuƙar halin zamantakewa: Ilimin daga hamster Syria. Yanayin kwayoyin halitta da ɗakunan ƙwayoyin cuta. 2006.254-255: 120-126.
- Simons-Morton B, Lerner N, Singer J. Abubuwan da ke faruwa na matasan fasinjoji a kan halayyar tuki na masu haifa. Tattaunawar hadari da Rigakafin. 2005.37: 973-982. [PubMed]
- Cikakken C, Gyara D. Dangane da balaga da samari. Yanayin Neuroscience. 2004.7: 1040-1047.
- Sisk C, Zehr J. Pubertal hormones shirya tsara kwakwalwa da kuma hali. Yankuna a Neuroendocrinology. 2005.26: 163-174. [PubMed]
- Smith E, Udry J, Morris N. Gabatarwa da aboki: Abinda yake bayani game da halin jima'i. Labarai na Lafiya da Social Social. 1985.26: 183-192. [PubMed]
- Spear L. Likitan kwakwalwa da kuma mai shayar da kolejin: Abinda ke rayuwa na rayuwa shine yaduwar amfani da shan barasa. Journal of Nazarin kan Barasa. 2002; (14): 71-81.
- Spear P. Cikin kwakwalwa na matasa da kuma abubuwan da suka shafi haihuwa. Neuroscience da Biobehavioral Reviews. 2000.24: 417-463. [PubMed]
- Steinberg L. Mun san wasu abubuwa: dangantaka tsakanin iyaye da iyaye a cikin retrospect da kuma fitarwa. Journal of Research a kan Yara. 2001.11: 1-20.
- Steinberg L. Risk-shan a matashi: Waɗanne canje-canje, kuma me yasa? Annals na New York Academy of Sciences. 2004.1021: 51-58. [PubMed]
- Steinberg L. Hikima da kuma ci gaba a cikin matashi. Harkokin Kimiyya mai Hikima. 2005.9: 69-74. [PubMed]
- Steinberg L. Wani sabon tsarin nazarin ilimin matasa yana ci gaba da fahimta; Takarda da aka gabatar a matsayin wani ɓangare na jawabin da ake kira "MacArthur Juventile Capacity Study: Wani Sabuwar Zuciya ga Nazarin Ƙaramar Ƙwararrun Ƙwararru," a taron Biennial na Cibiyar Nazari kan Yara; San Francisco. Mar, 2006.
- Steinberg L. Risk-shan a matashi: Sabbin ra'ayoyi daga kwakwalwa da halayyar hali. Jagoran Gaggawa a Kimiyyar Kimiyya. 2007.16: 55-59.
- Steinberg L. Yaro. 8. New York: McGraw-Hill; 2008.
- Steinberg L, Belsky J. Tsarin ilimin zamantakewa akan ilmin lissafi a lokacin yaro. A: Cicchetti D, Toth S, masu gyara. Rochester Symposium on Developmental Psychopathology. Vol. 7. Rochester, NY: Jami'ar Rochester Press; 1996. shafi na 93-124.
- Steinberg L, Cauffman E. Girmancin shari'a a lokacin yaro: Abubuwan da suka shafi mahimmanci a yanke shawara na matasa. Dokar da Abubuwan Dan Adam. 1996.20: 249-272.
- Steinberg L, Cauffman E, Woolard J, Graham S, Banich M. Ƙananan yara don samun zubar da ciki, hukuncin kisa na yara, da kuma zargin APA "flip-flop". 2007. Shin matasa ba su da girma fiye da manya? Rubutun takardun da aka tsara don bugawa.
- Steinberg L, Chein J. 2006 Binciken da ba a buga ba.
- Steinberg L, Dahl R, Cike D, Kupfer D, Masten A, Pine D. Magungunan ilimin ƙwayar cuta a cikin sahihanci: Haɗakarwa da keɓaɓɓen ƙwayoyin jiki tare da nazarin mahallin. A: Cicchetti D, Cohen D, masu gyara. Harkokin kwakwalwa na kwakwalwa, Vol. 2: Ci gaban neuroscience. New York: Wiley; 2006. shafi na 710-741.
- Steinberg L, Graham S, O'Brien L, Woolard J, Cauffman E, Banich M. Bambance-bambancen shekarun da ke cikin gaba kamar yadda aka lissafta ta hanyar kai rahoto da kuma tsaftace lokaci. 2007 Rubutun takardun da aka tsara don bugawa.
- Steinberg L, Monahan K. Bambance-bambance na jinsi a cikin juriya game da tasiri. tsarin Psychology a latsa.
- Tamm L, Menon V, Reiss A. Maturation na kwakwalwa aikin hade da mayar da martani amsa. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. 2002.41: 1231-8. [PubMed]
- Teicher M, Andersen S, Mai watsa shiri na J., Jr Evidence ga pruning receptor pruning tsakanin balaga da girma a striatum amma ba nucleus accumbens. Binciken Brain Research Developmental. 1995.89: 167-172. [PubMed]
- Thompson-Schill S. Neuroimaging karatu na memantic memoriya: Inferring "ta yaya" daga "inda" Neuropsychologia. 2002.41: 280-292. [PubMed]
- Trenholm C, Devaney B, Fortson K, Quay L, Wheeler J, Clark M. Hanyoyi na Hudu na V, Sashe Na 510 Abstinence Education Programmes. Princeton, NJ: Kimiyyar Lafiya ta Mathematica; 2007.
- Rubutun E, Charpak S, Schmidt A, Dubois-Dauphin M, Dreifuss J. Sakamakon da kuma jigilar maganganu na masu karɓar mahaifa a cikin tayi, jariri, da kwakwalwa mai kwakwalwa a cikin kwakwalwa. Jaridar Neuroscience. 1989.9: 1764-1773. [PubMed]
- Udry J. Hormonal da kuma zamantakewar zamantakewa na yunkurin yin jima'i. A: Bancroft J, edita. Yara da kuma balaga. New York: Oxford University Press; 1987. shafi na 70-87.
- Walker E, Sabuwalla Z, Huot R. Bugu da ƙari, ƙwarewar ƙarfin hali, da kuma ilimin kimiyya. Ƙaddamarwa da Kimiyya. 2004.16: 807-824. [PubMed]
- Waraczynski M. The tsakiya na kara amygdala cibiyar sadarwa a matsayin samar da shawarwari zagaye basira sakamako. Neuroscience da Biobehavioral Reviews. 2006.30: 472-496. [PubMed]
- Williams P, Holmbeck G, Greenley R. Yarar lafiyar matasa. Journal of Consulting and Clinical Psychology. 2002.70: 828-842. [PubMed]
- Wilson M, Daly M. Rikicin tashin hankali tsakanin matasa. A cikin: Bell N, Bell R, masu gyara. Samun haɗari na matashi. Newberry Park, CA: Sage; 1993. shafi na 84-106.
- Winslow J, Insel T. Neuroendocrine tushe na zamantakewa sanarwa. Bayani na yanzu a Neurobiology. 2004.14: 248-253. [PubMed]
- Zimring F. Matsalar matasa a Amurka. New York: Oxford University Press; 1998.
- Zuckerman M, Eysenck S, Eysenck HJ. Sensation neman a Ingila da Amurka: Tsarin al'adu, shekaru, da kuma jima'i kwatancin. Journal of Consulting and Clinical Psychology. 1978.46: 139-149. [PubMed]