Front Pharmacol. 2013; 4 : 118.
Abstract
Balagagge, wanda aka ayyana a matsayin wani lokaci mai canzawa zuwa cin gashin kai da 'yanci, lokaci ne na dabi'a na koyo da daidaitawa, musamman a cikin samar da buri na dogon lokaci da muradin mutum. Hakanan lokaci ne na tsinkaye mai zurfi na neman girma, gami da haɗarin ɗauka da halayyar marasa hankali, wanda shine babban dalilin cutar da mace-mace a tsakanin matasa. Binciken da aka yi kwanan nan ya ba da shawarar cewa rashin daidaituwa na dangi a cikin tsarin ƙwayoyin jijiyoyin gabbai na iya haifar da haɓakar yarinyar don haɗarin haɗarin haɗari da halayen haɗari. Koyaya, haɗuwa da karatuttukan bincike na asibiti da na asibiti ba su goyi bayan ingantacciyar ƙira ta rashin aiki gaban kansa ba, kuma akwai ingantacciyar shaida da cewa matasa sun shiga cikin haɗari masu haɗari, gami da amfani da miyagun ƙwayoyi, duk da sanin da kuma haɗarin haɗarin. Sabili da haka, yarjejeniya ta yanzu tayi la'akari da cewa ci gaban kwakwalwa da yawa yayin balaga yana faruwa a cikin sassan kwakwalwa da tsarin da ke da matukar tasiri a cikin fahimta da kimanta haɗari da sakamako, wanda ke haifar da canje-canje masu mahimmanci a cikin zamantakewa da aiki na tasiri. Saboda haka, maimakon hankali, mara hankali da kuma mai saurin ratsa jiki, ƙwaƙwalwar yarinyar, musamman maɗaukakkiyar 'prefrontal cortex', yakamata a ɗauki shi azaman da ake tsammani don samun labarin sabon labari. A wannan hangen nesa, neman farin ciki na iya wakiltar wani hadari amma a maimakon haka, wata dama ce wacce ke ba da damar ci gaban wayewar kai ta kwarewa da yawa. Kodayake, idan tsarin tafiyar kwakwalwa da aka gabatar a cikin tsarin sarrafa kai ya dogara da abin da ake magana a kai, yana da muhimmanci a fahimci wacce irin masaniya take da shi. Musamman, yana da mahimmanci a bayyana hanyoyin da ke haifar da damuwa ta hanyar saurin rikicewar yanayin damuwa ko rashin kulawa da magunguna na iya haifar da kwakwalwar matasa kuma hakan na iya haifar da martani na rayuwa.
GABATARWA
Wani abu da aka fi la'akari da shi game da matsalolin jaraba ya nuna cewa halayen mutum na iya zama masu haɗari ga jarabar miyagun ƙwayoyi; a halin yanzu shan ƙwayoyi fiye da kima har yanzu ana ɗaukarsa yana shafar halayen mutum da kuma haɓaka shan ƙwayoyi na tilas ( Swendsen da Le Moal, 2011 ). Yawancin masu amfani da miyagun ƙwayoyi matasa ne da matasa ko kuma sun fara shan su a lokacin samartaka ( O'Loughlin et al., 2009 ). Musamman ma, wani rahoto na baya-bayan nan na Binciken Ƙasa kan Amfani da Magunguna da Lafiya ya nuna cewa kashi 31.2% na mutanen da ba su kai shekara 25 ba sun sha miyagun ƙwayoyi a cikin watan da ya gabata, yayin da kashi 6.3% kawai na tsofaffi suka yarda da yin hakan ( Ciwon Shan Kwayoyi da Gudanar da Ayyukan Lafiyar Hankali, 2010 ). Matasa matasa ƙanana sun fara amfani da ƙwayoyi, alamun jarabar miyagun ƙwayoyi sun fi tsanani. Daga cikin mutanen da ke Amurka waɗanda suka gwada marijuana kafin su kai shekara 14, kashi 12.6% sun nuna alamun shan ƙwayoyi ko dogaro, yayin da kashi 2.1% kawai na waɗanda ke fuskantar marijuana bayan shekaru 18 suka sha wahala daga alamun dogaro mai tsanani (Ciwon Shan Kwayoyi da Gudanar da Ayyukan Lafiyar Hankali, 2010 ).
Ɗaukan haɗarin matasa da kuma ɗabi'un da ba su dace ba babban abin damuwa ne ga lafiyar jama'a wanda ke ƙara yiwuwar mummunan sakamako na rayuwa, gami da rashin iko kan amfani da miyagun ƙwayoyi. Shaidu masu ƙarfi bisa fasahar daukar hoto sun nuna cewa hanyoyin kwakwalwa da ke cikin hanyoyin motsa jiki da fahimta suna hulɗa sosai a cikin ci gaba. A matakin ƙwayoyin halitta, waɗannan canje-canjen sun yi daidai da yawan samar da axons da synapses a farkon balaga, da kuma yankewa cikin sauri a lokacin ƙuruciya da kuma lokacin girma. Yarjejeniyar da aka cimma a yanzu ta yi la'akari da cewa tsarin haɗin jijiyoyi tsakanin tsarin motsin rai, kwarin gwiwa da hanyoyin fahimta da suka shafi bin burin dogon lokaci suna fuskantar sake tsarawa ta halitta da kuma saitin gyare-gyare na balaga a lokacin samartaka ( Gogtay et al., 2004 ; Giedd, 2008 ). Sabanin canje-canje na farko da sauri a cikin tsarin motsin rai waɗanda suka bayyana suna da alaƙa da balaga ta lokacin balaga, wani rukunin ƙwarewar fahimta da ƙwarewa a cikin kame kai da alama suna haɓaka a hankali a lokacin samartaka kuma suna ci gaba da girma tsawon lokaci bayan balaga ta ƙare ( Dahl, 2008 ). Wannan muhimmin abin lura zai iya bayyana dalilin da yasa samartaka ke da rashin daidaito tsakanin tasirin ƙarfafawa da tsarin kulawa akan ɗabi'a ( Somerville et al., 2011 ). Sakamakon haka, kwakwalwar matasa kwakwalwa ce mai jaraba matuƙar ci gaban ayyukan zartarwa gami da yanke shawara da tsare-tsare masu dacewa, tunani mai zurfi da hana amsawa har yanzu ba a kammala ba ( Dahl, 2008 ).
A wannan mahangar, shan ƙwayoyi a lokacin ƙuruciya na iya yin katsalandan ga ci gaban kwakwalwa na yau da kullun, kuma yana iya ƙara haɗarin shan ƙwayoyi daga baya a lokacin girma ( Andersen, 2003 ; Crews et al., 2007 ). Duk da ƙaruwar yawan kamfen na rigakafi, shan ƙwayoyi a cikin matasa ya kasance mai karko a cikin shekarun da suka gabata. Abin mamaki, wata sanarwa mai dacewa da aka fitar a 1952 ta riga ta yarda cewa " shaye-shayen miyagun ƙwayoyi a lokacin ƙuruciya ba sabon abu bane " ( Zimmering et al., 1952 ), kuma an riga an gano tambayar ƙarshe a sarari " Duk da haka, har yanzu akwai tambayar dalilin da yasa, a ƙarƙashin yanayi makamancin haka na waje, wasu samari za su gwada magungunan wasu kuma ba za su gwada ba, me yasa wasu ke bin hanyar jaraba yayin da wasu ke barin maganin (…)." Shekaru sittin bayan haka, wannan tambayar ba ta da amsa sosai. Samfuran dabbobi, musamman beraye, sun ba da gudummawa ga fahimtar yanayin matasa. Musamman ma, shaidu masu tarin yawa sun nuna ƙaruwar raunin shan miyagun ƙwayoyi a cikin matasa, amma tambayoyi da cece-kuce sun kasance game da mahimmancin nau'ikan dabbobi daban-daban da fassarar bayanan ( Schramm-Sapyta et al., 2009 ). Abin sha'awa, waɗannan marubutan sun kammala da cewa ko da yawan shan miyagun ƙwayoyi na nishaɗi yawanci ana lura da su a lokacin samartaka, shaidar da ta shafi neman magunguna da shan su ba ta da yawa. A cikin wannan bita, muna ƙoƙarin taƙaita abubuwan da suka shafi halittu da suka shafi haɗarin tuƙi na matasa kuma muna tattauna abubuwan da aka lura a asibiti dangane da binciken da suka haɗa da rashin sha'awa da amsawar motsin rai ga fara amfani da miyagun ƙwayoyi da haɗarin cin zarafi.
FASAHA DA ADDU'A
Shan haɗari a lokacin samartaka sakamakon hulɗa ne tsakanin neman ƙarfafawa mai ƙarfi da tsarin kula da kai wanda bai kai ga iya daidaita motsin rai da neman lada ba ( Steinberg da Morris, 2001 ; Steinberg, 2004 , 2005 ). Yarjejeniyar yarjejeniya na iya sanya matasa cikin haɗarin kamuwa da cututtukan motsin rai da na hali. Duk da haka, ƙaruwar haɗari da neman sabon abu na iya zama da amfani ga koyon sabbin dabarun rayuwa ( Kelley et al., 2004 ). Hakika, daga mahangar ɗan adam, ana iya ɗaukar wasu nau'ikan ɗaukar haɗari a matsayin yarda mai daidaitawa don nuna jarumtaka don samun ingantacciyar matsayi a zamantakewa. A yanayi da yawa, da alama matasa ba sa zama masu tsoro bayan balaga amma suna iya zama masu himma sosai don yin aiki da ƙarfin hali duk da fargabar da suke da ita, musamman lokacin da suka fahimci cewa yin aiki da jarumtaka ko rashin kulawa na iya kawo musu ƙarin karɓuwa daga takwarorinsu ( Dahl, 2008 ).
Lokacin samartaka lokaci ne na babban canji, kamar yadda hormones na jima'i na lokacin balaga ke haifar da canje-canje a yanayin jiki, gabobin haihuwa da sauran halayen jima'i na biyu. Canje-canjen neuroendocrine a lokacin balaga suna shafar ci gaban hali da motsin rai ( Waylen da Wolke, 2004 ). Tunda testosterone yana ketare shingen kwakwalwa na jini ( Pardridge da Mietus, 1979 ), yana ba da gudummawa ga yanke cortical a lokacin samartaka, musamman a cikin lobes na gaba da na lokaci ( Witte et al., 2010 ; Nguyen et al., 2013 ). Wannan lura yana da ban sha'awa kuma yana iya bayyana bambancin jima'i a cikin launin toka da sakamakon halayensa ( Neufang et al., 2009 ; Paus et al., 2010 ; Bramen et al., 2012 ).
Wata dabara ta gargajiya don tantance wannan tasirin ita ce zaɓar matasa masu shekaru iri ɗaya, amma suna fuskantar matakai daban-daban na balaga. Matasa masu matsakaicin shekaru sun bambanta da matasa a farkon balaga a cikin tsarin motsin zuciyarsu na amsawar firgita da kuma motsin rai bayan auricular, ma'auni biyu na ilimin halittar jiki na kariya da sha'awar ci ( Quevedo et al., 2009 ). An bayar da rahoton irin wannan sakamako tare da matasan tsakiyar shekaru da ƙarshen balaga suna nuna haɓaka faɗaɗa ɗalibi don mayar da martani ga kalmomin motsin rai ( Silk et al., 2009 ).
SAUKI CIKIN SAUKI CIKIN SAUKI CIKIN SAUKI CIKIN SAUKI CIKIN SAUKI: SAURARA DAGA CIKIN SAUKI
An daɗe ana nazarin ɗabi'ar samartaka, wadda aka yi wa alama da tsananin bayyanar motsin rai da kuma martanin gaggawa, amma sabbin fasahohin daukar hoto sun ba da gudummawa ga ingantaccen ilimin kwakwalwa mai tasowa a lokacin samartaka. Musamman ma, an nuna cewa yawan sinadarin launin toka yana raguwa yayin da farin abu ke ƙaruwa yayin sauyawa daga ƙuruciya zuwa ƙuruciya ( Paus et al., 1999 ; Lenroot da Giedd, 2006 ). Yayin da haɓakar myelination ke bin tsari mai layi a ko'ina cikin kwakwalwa, tare da ƙananan bambance-bambancen gida, raguwar sinadarin launin toka, wanda kuma ake kira synaptic pruning, ya fi zaɓi. Saboda haka, myelination ba wai kawai ana ɗaukarsa a matsayin mai hana lantarki wanda ke ƙara saurin watsa siginar jijiyoyi ba, har ma a matsayin muhimmin tsari wanda ke daidaita lokaci da daidaitawar tsarin harbi na jijiyoyi waɗanda ke isar da ma'ana a cikin kwakwalwa ( Giedd, 2008 ). Manyan canje-canjen jijiyoyi da ke haifar da halaye masu haɗari a lokacin samartaka suna faruwa ne a cikin tsarin mesocorticolimbic, musamman a cikin tsarin prefrontal ( Chambers et al., 2003 ; Crews et al., 2007 ; Crews da Boettiger, 2009 ). Nazarin da aka kwatanta aikin cortical na manya da matasa sun nuna cewa samari suna sarrafa bayanai daban-daban, sau da yawa suna haɗa yankuna daban-daban na kwakwalwa fiye da manya. An ruwaito matsaloli tare da aikin fahimta na zartarwa da kuma ikon sarrafa kai na ɗabi'a, gami da matsaloli tare da tsarawa, kulawa, hangen nesa, tunani mai zurfi, hukunci, da sa ido kan kai a cikin matasa, kuma an yi nazarin hotunan maganadisu masu aiki da yawa (fMRI) sun binciki aikin neuroanatomy wanda ke ƙarƙashin aikin zartarwa a cikin yara, matasa da manya ( Luna et al., 2010 ). Wannan tarin shaidu masu tasowa suna goyon bayan ra'ayin cewa tsarin frontostriatal yana fuskantar babban gyara a lokacin samartaka zuwa samartaka. Musamman ma, ana ganin tsawaitar ci gaban prefrontal cortex (PFC), tare da ƙarin himmar ƙarfafa gwiwa da striatum ke jagoranta, yana da mahimmanci ga ƙara neman sabbin abubuwa da yanke shawara mara kyau wanda ke haifar da halaye masu haɗari da amfani da magunguna na gwaji. Idan aka yi la'akari da cewa orbitofrontal cortex (OFC) yana da mahimmanci wajen yanke shawara mai kyau, bambance-bambancen mutum ɗaya a cikin ci gaban wannan yanki na iya ƙara ko rage ji daɗin lada ta hanyar ƙididdige ƙimar ƙarfafawa mara kyau bisa ga girman lada da striatum ya tsara. Akasin haka, rage daidaitawar orbitofrontal na motsawar motsawa mai shiga tsakani na striatal na iya haifar da ƙaruwar neman sabbin abubuwa da zaɓi mai sauri. A kowane hali, rashin daidaito mai yawa a cikin yanayin ci gaban neuro na wannan da'irar na iya haifar da asarar ikon sarrafa kai a lokacin rauni ( Yurgelun-Todd, 2007 ).
An gabatar da cewa alaƙar da ba ta kai ba tsakanin PFC, nucleus accumbens (Nacc) da amygdala ta fi tasiri ga halayen da aka tsara a kan manufa ga matasa ( Galvan et al., 2006 ; Ernst et al., 2009 ). Musamman ma, an nuna cewa matasa suna shiga cikin orbitofrontal cortex zuwa ƙasa da ƙasa idan aka kwatanta da manya lokacin da suke fuskantar zaɓuɓɓuka masu haɗari. Hakazalika, an nuna cewa matasa suna nuna raguwar aikin neuronal da ba a daidaita shi ba a cikin OFC yayin ɗabi'a mai sauƙi da ta shafi lada ( Sturman da Moghaddam, 2011 ). Waɗannan nau'ikan lura na iya bayyana wani ɓangare na ƙaruwar halayyar rashin kulawa a lokacin samartaka ( Eshel et al., 2007 ). A ƙarshe, don jaddada rashin ƙarfin kwakwalwar matasa bisa tsammanin lada, shaidu masu ƙarfi kwanan nan sun nuna raguwar aiki mai laushi tare da shekaru, tare da matasa na farko suna nuna babban kunnawa da kuma matasan da suka makara suna nuna mafi ƙarancin sigina yayin yin caca a cikin aikin injin ramummuka ( Van Leijenhorst et al., 2010 ).
Bincike da dama na cututtuka sun goyi bayan ra'ayin cewa samartaka ita ce lokacin rayuwa tare da mafi girman ƙimar ɗabi'un motsa jiki ( Steinberg et al., 2008 ; Romer et al., 2009 ). Steinberg da abokan aikinsa sun bayyana raguwar sha'awa daga shekaru 10-30: an ruwaito ta amfani da ƙungiyoyi daban-daban na shekaru, rage jinkiri mai zurfi da raunin aiki akan aikin caca na IOWA (IGT) a cikin matasa, idan aka kwatanta da manya ( Steinberg et al., 2009 ; Cauffman et al., 2010 ). Wani bincike na tsawon lokaci da aka yi amfani da IGT a cikin matasa masu shekaru 11 zuwa 18 ya tabbatar da wannan sakamakon ta hanyar nuna cewa aiki yana inganta akai-akai tare da shekaru ( Overman et al., 2004 ). Ana tsammanin waɗannan abubuwan lura suna nuna balaga na PFC, wanda ke ba da damar sauyawa daga sha'awa zuwa zaɓuɓɓuka masu sarrafawa. Akasin haka, an bayar da rahoton lanƙwasa siffar U da aka juya don neman jin daɗi, tare da kololuwa kusan shekaru 14 ( Steinberg et al., 2008 ). Kuma, rabuwar da ke tsakanin ci gaba da ci gaban sarrafa motsin rai da ci gaban tsarin lada mara layi na iya haifar da rashin daidaito wanda ke haɓaka zaɓuɓɓukan gaggawa don lada ( Ernst et al., 2009 ).
Nazarin fMRI da aka haɗa don bincika ayyukan yanke shawara ya nuna cewa matasa da manya suna da kamanceceniya da yawa a cikin kunna neurocircuitry, amma kuma suna nuna bambance-bambance masu ban sha'awa. An ruwaito babban martani a hagu Nacc a cikin matasa yayin da manya suka nuna ƙaruwar kunnawa a hagu amygdala ( Ernst et al., 2005 ). Galvan et al. (2006) sun kuma ba da rahoton ingantaccen martanin Nacc ga lada a cikin matasa idan aka kwatanta da manya, da kuma raguwar kunnawa a yankunan gaba na cortex. Kwanan nan, a cikin wani bincike da ya bincika ɗaukar haɗari a cikin yanke shawara na kuɗi, an nuna cewa matasa sun nuna raguwar kunnawa a yankunan OFC idan aka kwatanta da manya, kuma raguwar aiki a waɗannan yankunan kwakwalwa na gaba yana da alaƙa da manyan halaye na ɗaukar haɗari a cikin matasa ( Eshel et al., 2007 ). Waɗannan binciken sun nuna cewa matasa suna yin ƙananan hanyoyin tsara dokoki na gaba fiye da manya lokacin yanke shawara. Sakamakon haka, matasa na iya zama mafi sauƙin kamuwa da haɗarin ɗaukar haɗari a wasu yanayi. A wata ma'anar, raguwar ikon fahimtar gaba na iya ba da damar yin tasiri mai girma na tsarin motsin rai wanda ke jagorantar yanke shawara da ɗabi'a wanda, bi da bi, ke ƙara haɗarin matasa ga yanayin zamantakewa da na takwarorinsu waɗanda ke kunna ji mai ƙarfi ( Dahl, 2008 ).
A wani bincike da aka yi kwanan nan da nufin tantance halayen matasa da manya a wasan tuki na bidiyo, an nuna cewa mahalarta matasa sun fi fuskantar haɗari, sun fi mai da hankali kan fa'idodi fiye da farashin halayen haɗari, kuma sun yanke shawara mafi haɗari lokacin da takwarorinsu ke kewaye da su idan aka kwatanta da manya ( Gardner da Steinberg, 2005 ). Waɗannan binciken sun tabbatar da cewa matasa na iya fuskantar haɗarin tasirin takwarorinsu akan yanke shawara mai haɗari, kuma cewa tasirin takwarorinsu (da sauran masu canjin yanayin zamantakewa) na iya taka muhimmiyar rawa wajen bayyana halaye marasa kyau a lokacin samartaka. Abin sha'awa, an tabbatar da cewa matasa matasa, waɗanda aka rarraba su a matsayin masu juriya ga tasirin takwarorinsu, sun nuna ingantaccen haɗin kwakwalwa, musamman a cikin cortex na gaba, idan aka kwatanta da matasa waɗanda aka rarraba su a matsayin waɗanda takwarorinsu ke tasiri sosai ( Grosbras et al., 2007 ). Juriya ga tasirin takwarorinsu kuma an yi alaƙa mai kyau da kunna ventral striatum, amma yana da alaƙa mara kyau da kunnawa a cikin amygdala ( Pfeifer et al., 2011 ). An ba da rahoton takamaiman tsarin kunna cortical a cikin matasa ta hanyar amfani da tunani, gane fuska da ka'idar ayyukan tunani. Misali, matasan farko masu shekaru daga 10 zuwa 14 sun fi mayar da hankali kan PFC na tsakiya fiye da manya don yin nazarin manufar zane (na gaskiya ko na ban dariya), duk da irin wannan aikin a kan aikin ( Wang et al., 2006 ). Wannan na iya nuna ƙarin ƙoƙari ga matasa don fahimtar yanayin motsin rai na zamantakewa da ba su saba da su ba tukuna, yayin da manya ke nazarin waɗannan yanayi yadda ya kamata, bisa ga abubuwan da suka faru a baya.
Abin lura shi ne, samartaka kuma tana wakiltar wani lokaci na fahimtar motsin rai da tsari. Fahimta da hanyoyin yanke shawara a cikin matasa suna da tasiri sosai ta yanayin motsin zuciyarsu, wani abu da ake kira hot cognition (wanda ya saba wa cool cognition, wanda yanke shawara ke faruwa a ƙarƙashin ƙarancin matakin motsin rai). Matasa kuma suna da alama sun fi saurin kamuwa da abubuwan da ke haifar da damuwa. Yawan sakin cortisol bayan wani aiki mai wahala ya nuna ƙaruwar layi tare da shekaru, a cikin matasa matasa masu shekaru daga shekaru 9 zuwa 15 ( Gunner et al., 2009 ; Stroud et al., 2009 ). Gabatar da fuskoki masu tsoro, ya haifar da ƙarin amsawar amygdala a cikin matasa idan aka kwatanta da yara da manya ( Hare et al., 2008 ). Abin sha'awa, dabi'ar ayyukan amygdala ga waɗannan fuskoki masu tsoro ya yi ƙasa a cikin waɗanda aka bincika don babban damuwa. Wannan haɓaka hankali ga abubuwan da ke haifar da damuwa, tare da babban rabo na hot cognition, ya zama wani tallafi ga halayen rashin kulawa na matasa lokacin da suke jure yanayin damuwa.
SHIN MUTANE NE HUKUNCIN SAUKAR DA ZA A YI MUKU CIKIN SAUKI?
Ana ɗaukar cewa yawan sha'awar jima'i yana haɓaka amfani da miyagun ƙwayoyi da farko, kuma daga ƙarshe yana iya haifar da ƙaruwar raunin da zai iya haifar da jarabar miyagun ƙwayoyi, wanda aka bayyana a matsayin rashin iko akan shan miyagun ƙwayoyi da kuma yanayin tilasta amfani da miyagun ƙwayoyi ( Belin et al., 2008 ). Ba a bayyana sha'awar jima'i cikin sauƙi ba ( Evenden, 1999 ; Chamberlain da Sahakian, 2007 ), amma faffadan ma'anar zai haɗa da rashin kulawa, wahalar danne ko sarrafa martanin ɗabi'a, halayyar neman sabon abu, rashin iya hango sakamako, wahalar tsara ayyuka ko rage dabarun warware matsaloli a matsayin manyan fasaloli. Saboda matasa suna nuna halaye masu sha'awa, an yi nazari sosai kan alaƙar da ke tsakanin sha'awar jima'i da shan miyagun ƙwayoyi.
Nazarin da aka yi ta amfani da tambayoyin kai-tsaye a cikin matasa ya nuna cewa rashin sha'awa a lokacin samartaka yana hasashen shan ƙwayoyi da caca ( Romer et al., 2009 ), fara shan taba ( O'Loughlin et al., 2009 ) da kuma shan barasa daga baya ( Ernst et al., 2006 ; von Diemen et al., 2008 ). A gefe guda, rashin sha'awa ya bayyana ya zama abin ƙari a cikin matasa masu fama da matsalolin shan barasa idan aka kwatanta da kula da lafiya ( Soloff et al., 2000 ). Bugu da ƙari, wani bincike da ke tantance bambancin kwayoyin halitta ya kuma nuna cewa wani takamaiman kwayar halitta (A1) daga bambancin Taq1a na kwayar halittar mai karɓar dopamine D2 yana da alaƙa mai kyau da shan barasa da miyagun ƙwayoyi ( Esposito-Smythers et al., 2009 ). A lokaci guda, masu ɗauke da kwayar halitta mai sha'awa sun ba da rahoton matsaloli masu alaƙa da barasa da miyagun ƙwayoyi fiye da waɗanda ba sa sha'awa. Waɗannan binciken suna nuna hulɗar da ke tsakanin abubuwan da ke haifar da rauni a cikin halayen haɓaka matsalolin tabin hankali.
Rashin iya fahimtar abubuwa, wanda aka bayyana a matsayin rashin iya la'akari da sakamakon da za a samu nan gaba, wani ɓangare ne na rashin iyawa wanda ke la'akari da wakilcin motsin rai na sakamako mai jinkiri. Wannan ra'ayi an san shi da ƙimar rangwame na lada ( Rachlin, 1992 ). Amfani da rage jinkirin, wanda ke ba da damar zaɓar tsakanin lada mai ƙarancin lokaci da lada mafi girma a nan gaba, ya ba da gudummawa wajen fahimtar tushen ilimin halittar jiki na zaɓin tattalin arziki da yanke shawara. An gano cewa masu shan taba na matasa sun fi saurin kai hari fiye da waɗanda ba sa shan taba a cikin aikin rage jinkiri, kuma sun fi saurin neman sabbin abubuwa ( Peters et al., 2011 ). Abin sha'awa, wannan rukunin masu shan taba na matasa sun nuna raguwar kunnawar tashin hankali a lokacin yanayin tsammanin lada, wanda aka yi daidai da yawan shan taba. Yana da mahimmanci a lura cewa ƙaruwar rashin iyawa da aka ruwaito a cikin matasa masu shan taba na iya zama sakamako, ba mai hasashen halayen jaraba ba. Nazarin da aka kwatanta masu shan taba na yanzu da tsoffin sun nuna cewa haɓaka rage jinkirin yana shafar masu shan taba na yanzu kawai ( Bickel et al., 1999 , 2008 ). Duk da haka, wasu bincike sun nuna cewa rashin iya fahimtar mutum zai iya zama mai yiwuwa a yi hasashen amfani da miyagun ƙwayoyi daga baya. Matasa marasa galihu, waɗanda suka fara shan sigari, sun fi yin gaggawa wajen rage jinkirin shan sigari ( Reynolds and Fields, 2012 ). Shan sigari na nicotine ba shi da alhakin irin waɗannan sakamakon; yana iya nuna halayen da yawancin masu shan sigari matasa ke da su. An kuma gano cewa yawan sha'awar yin amfani da ecstasy na farko yana nuna yiwuwar amfani da ecstasy ga mata ( Schilt et al., 2009 ), kuma yana da alaƙa da shan giya mai yawa ( Xao et al., 2009 ).
An ba da shawarar cewa rashin sha'awa yana wakiltar kyakkyawan ma'auni don annabta sakamakon shirin daina shan taba: matasa da aka tantance don halayen da suka fi ƙarfin sha'awa sun kasa ci gaba da kauracewa idan aka kwatanta da takwarorinsu marasa sha'awa ( Krishnan-Sarin et al., 2007 ). Magungunan fahimta da ke niyya ga rashin sha'awa, kamar yadda aka sake duba a wasu wurare ( Moeller et al., 2001 ), na iya zama damammaki marasa amfani don haɓaka sabuwar hanya don haɓaka ingantaccen kamun kai ga matasa. Wannan na iya taimakawa wajen hana halaye marasa hankali da ke faruwa a wannan lokacin na rashin lafiya mai mahimmanci.
KA YI TUNANIN ADDU'A SUKE SHIRYA DA ZAGI
An ruwaito cewa ci gaban kwakwalwa a cikin ƙananan beraye yana nuna irin waɗannan alamu kamar na ɗan adam, yana nuna cewa samfurin beraye na iya zama da mahimmanci don nazarin tushen ilimin halittar kwakwalwa na balagawar kwakwalwa ta matasa ( Spear, 2000 ). Lokacin ƙuruciya a cikin beraye yana daga rana ta 28 zuwa rana ta 42 bayan haihuwa, amma waɗannan iyakoki, waɗanda suka ɗan takaita, galibi ana tsawaita su don haɗawa da babban lokaci daga rana ta 25 zuwa rana ta 55 ( Tirelli et al., 2003 ). Nazarin neuroanatomical sun bayyana babban yankewar synaptic na masu karɓar dopamine a lokacin ƙuruciya a cikin beraye ( Andersen et al., 2000 ): Yawan masu karɓar D1 da D2 ya ƙaru a cikin Nacc, striatum da PFC har zuwa shekaru 40, sannan a hankali ya ragu a lokacin balaga. Akasin haka, masu karɓar D3 sun ƙaru har zuwa kwanaki 60 ( Stanwood et al., 1997 ). Wani bincike ya nuna karuwar zaruruwan dopamine a cikin PFC na tsakiya jim kaɗan bayan yayewa ( Benes et al., 2000 ), wanda a wani ɓangare tsarin serotoninergic ke sarrafawa: raunin jarirai na raphe nucleus ya haifar da ƙaruwar zaruruwan dopamine (DA) da ke fitowa daga yankin ventral tegmental (VTA) da substantia nigra. Bugu da ƙari, an nuna cewa glutamatergic innervations daga PFC zuwa Nacc ( Brenhouse et al., 2008 ) da kuma zuwa amygdala ( Cunningham et al., 2002 ) sun biyo bayan tsiron layi daga shekarun yayewa zuwa farkon girma. Dopaminergic modulation a lokacin samartaka ya bayyana bai yi aiki gaba ɗaya ba: tasirin D1 da D2 agonist akan GABAergic interneurons a cikin PFC sun yi rauni a lokacin samartaka, yana nuna cewa balaga ba ta cika ba na wannan tsarin modulatory ( Tseng da O'Donnell, 2007 ).
Nazarin ɗabi'a da aka kwatanta da beraye matasa da manya sun nuna cewa beraye sun fi son sabon yanayi ( Adriani et al., 1998 ), kuma sun inganta martanin gaggawa idan aka kwatanta da manya a cikin aikin rage jinkiri ( Adriani da Laviola, 2003 ). Beraye matasa kuma sun nuna babban matakin hulɗar zamantakewa tunda an gano cewa hulɗar zamantakewa ta fi lada a cikin matasa fiye da beraye manya a cikin yanayin fifikon wuri (CPP) ( Douglas et al., 2004 ). Dangane da wannan lura, wani bincike ya ba da rahoton cewa beraye matasa suna da ƙarancin kunna siginar dopamine a cikin Nacc lokacin da suke fuskantar abubuwan da ba na zamantakewa ba, amma martani mai ɗorewa ga abubuwan da ke motsa rai na zamantakewa idan aka kwatanta da manya ( Robinson et al., 2011 ). Wannan na iya nuna mahimmancin hulɗar zamantakewa a cikin dabbobin matasa.
A cikin yanayin da aka yi amfani da shi a sama da ƙasa, beraye matasa sun ɓatar da lokaci kaɗan a buɗe, wanda ke nuna damuwa mai yawa ( Doremus et al., 2003 ; Estanislau da Morato, 2006 ; Lynn da Brown, 2010 ) kodayake beraye sun nuna yanayin da aka juya ( Macrì et al., 2002 ). An ruwaito irin wannan lura ta amfani da yanayin tsoro: beraye matasa sun daskare sosai fiye da manya ( Anagnostaras et al., 1999 ; Brasser da Spear, 2004 ; Esmoris-Arranz et al., 2008 ), amma kuma beraye matasa sun daskare ƙasa da manya ( Pattwell et al., 2011 ).
Dangane da tasirin da magunguna ke yi, an nuna cewa nicotine, ethanol, THC, amphetamine da cocaine suna haifar da ƙarancin tasirin hana shan ƙwayoyi ga matasa fiye da na manya. Bugu da ƙari, ƙin ɗanɗano da aka yi da wani abu mara jaraba (lithium chloride wanda ke haifar da ciwon ciki bayan allurar ip) yana raguwa a cikin beraye matasa, wanda ke nuna cewa rashin jin daɗin tasirin hana shan ƙwayoyi na iya zama siffa ta gabaɗaya ta lokacin samartaka ( Philpot et al., 2003 ; Wilmouth da Spear, 2004 ; Schramm-Sapyta et al., 2006 , 2007 ; Quinn et al., 2008 ; Drescher et al., 2011 ).
A halin yanzu, bincike da dama sun bayar da rahoton karuwar lada ga dabbobi matasa. An gano cewa nicotine da barasa sun fi lada a cikin ƙananan beraye idan aka kwatanta da manya ( Philpot et al., 2003 ; Brielmaier et al., 2007 ; Kota et al., 2007 ; Torres et al., 2008 ; Spear da Varlinskaya, 2010 ). Hakazalika, an lura da karuwar shan madara mai zaki (idan aka kwatanta da nauyin jiki) a cikin beraye matasa idan aka kwatanta da tsofaffi. Wannan lura da halayyar yana da alaƙa da karuwar bayyanar c-fos a cikin zuciyar Nacc da kuma dorsal striatum ( Friemel et al., 2010 ). Binciken da aka yi kan tantance tasirin psychostimulants a cikin berayen matasa ta amfani da aikin CPP ya kasance abin jayayya kaɗan, amma an yi iƙirarin cewa akwai babban lada ga berayen matasa, musamman a ƙananan allurai, a cikin takamaiman yanayi ( Badanich et al., 2006 ; Brenhouse et al., 2008 ; Zakharova et al., 2009 ).
BAYANIN HUKUNCIN SAUKAR DA CUTA DA RUHU A CIKIN SAUKI NA TARIHI
Motsa jiki yana nufin hana ɗabi'a da rashin ikon sarrafa motsin rai, ba tare da haɗakar da ake buƙata ta hanyar sarrafa motsin rai ba ( Brunner da Hen, 1997 ). A cikin dabbobi, an tsara gwaje-gwajen ɗabi'a da yawa don tantance wannan nau'in sha'awa, kamar aikin lokacin amsawar serial biyar (5-CSRTT) da kuma ƙarfafa ƙarancin ƙarfin hali (DRL). A saninmu, binciken da aka yi kawai wanda ya kwatanta sha'awa a cikin berayen manya da matasa waɗanda ba a yi musu magani ba ya nuna cewa na ƙarshen sun fi sha'awa a cikin jadawalin DRL ( Andrzejewski et al., 2011 ). An nuna cewa sha'awar nicotine kafin haihuwa yana ƙara sha'awa a cikin 5-CSRTT a lokacin samartaka ( Schneider et al., 2012 ), kuma sha'awar nicotine na yau da kullun a cikin berayen matasa ya haifar da ƙaruwar sha'awar motsi na dogon lokaci a lokacin girma ( Countotte et al., 2009 , 2011 ). A cikin wannan binciken, maganin nicotine na yau da kullun ya sami damar haifar da ƙarin halayen sha'awa a kan 5-CSRTT lokacin da ya faru a lokacin samartaka fiye da lokacin girma. Wannan takamaiman sauyi, wanda bai shafi rashin ƙarfin fahimta ba a cikin aikin rage jinkiri, an danganta shi da ƙarin sakin dopamine mai ƙarfi wanda nicotine ke haifarwa a cikin PFC a cikin berayen matasa. Hakazalika, matasa masu saurin motsa jiki, waɗanda aka tantance tare da jinkirin kusantar wani sabon abu, sun nuna ingantaccen martanin DA ga ƙalubalen cocaine idan aka kwatanta da matasa marasa ƙarfin motsa jiki ko matasa masu saurin motsa jiki ( Stansfield da Kirstein, 2005 ).
Duk da haka, maganin nicotine da aka yi wa mata kafin haihuwa, wanda aka nuna yana canza sha'awar motsa jiki, ya kasa canza martanin ɗabi'a a cikin aikin rage jinkiri ( Schneider et al., 2012 ). Duk da cewa tasirin da ke tsakanin sha'awar fahimta da halayen neman ƙwayoyi ya tabbata a cikin mutane, ƙarin lura zai zama dole don fahimtar yadda yake aiki a cikin beraye. Diergaarde et al. (2008) sun ba da shawarar cewa, aƙalla a cikin beraye manya, sha'awar motsa jiki na iya alaƙa da fara neman ƙwayoyi, yayin da sha'awar fahimta na iya alaƙa da raguwar ikon danne halayen neman nicotine da aka samu da kuma ƙaruwar raunin komawa baya. A ƙarshe, sha'awar motsa jiki, amma ba sha'awar fahimta ba na iya zama mafi dacewa don tantance raunin neman ƙwayoyi a cikin beraye matasa.
Wasu bambance-bambancen asali na tsarin hypothalamo-Pituitary-Adrenal (HPA) na iya haifar da ƙaruwar jin daɗin damuwa ga abubuwan da ke haifar da damuwa a cikin beraye matasa. Bayan damuwa mai tsanani, beraye matasa sun nuna mafi girman hormone adrenocorticotropic (ACTH) da sakin corticosterone idan aka kwatanta da manya ( Romeo et al., 2006a , b ). Bayan damuwa ta tsawon mintuna 30 na kulawa kowace rana a cikin kwanaki 7, beraye matasa sun nuna matakan corticosterone mafi girma nan da nan bayan damuwa, amma matakan corticosterone sun koma ƙimar asali da sauri a cikin samari fiye da na manya ( Romeo et al., 2006a ). An gano cewa beraye maza sun fi mata jin daɗin illar rabuwar uwa da uwa kan kauri PFC ( Spivey et al., 2009 ). Ganin alaƙar da ke tsakanin damuwa da halayen neman ƙwayoyi ( Shaham et al., 2000 ; Koob da Le Moal, 2001 ), wannan ƙaruwar jin daɗin tsarin damuwa na iya bayyana dalilin da yasa wasu matasa suka ci gaba da shan ƙwayoyi. Maganin cocaine na yau da kullun a lokacin samartaka ya ƙara yawan matakan damuwa lokacin da dabbobi suka girma ( Stansfield da Kirstein, 2005 ), wanda zai iya ƙara bayyana wannan juriya.
Idan aka kwatanta da sarrafawa, beraye da aka matsa wa damuwa na tsawon kwanaki 7 a jere a lokacin samartaka sun nuna ƙaruwar aikin motsa jiki da nicotine ke haifarwa; wannan tasirin ba a bayar da rahotonsa ba lokacin da damuwa ta faru a lokacin girma ( Cruz et al., 2008 ). Berayen da suka fuskanci damuwa ta yau da kullun ko kuma tsarin damuwa da yawa sun nuna mafi girman martanin motsa jiki ga ƙalubalen cocaine, da kuma matakin corticosterone na basal mafi girma ( Lepsch et al., 2005 ). Damuwa ta zamantakewa a lokacin samartaka ta ƙara yawan halayyar amphetamine ( Mathews et al., 2008 ), amma an kuma bayar da rahoton tasirin akasin haka ( Kabbaj et al., 2002 ). An nuna cewa rabuwar uwa yana ƙara yawan sha'awa da halayen neman lada ( Colorado et al., 2006 ). Sa'o'i uku na rabuwar uwa tsakanin PND 0 da PND 14 ya ƙara yawan motsin motsa jiki ga cocaine, wanda ke da alaƙa da ƙaruwar D3R mRNA a cikin harsashin Nacc ( Brake et al., 2004 ). Duk da haka, wani bincike ya gano babu wani tasiri ta amfani da keɓewa na zamantakewa na yau da kullun akan martanin motsa jiki ga masu motsa jiki na psychostimulants ko dai a cikin berayen matasa ko manya maza ( McCormick et al., 2005 ).
SIFFOFIN JUVENILE: MAGANAR DA PITFALLS
Yawancin bincike sun nuna karuwar halayyar neman magani a cikin beraye matasa, suna ba da shawarar yin aiki don bayyana dalilin da yasa matasa ke cikin haɗarin rasa iko akan shan magani. Na farko, haɓaka jin daɗin lada ga ladan magani da na biyu, raguwar illolin da miyagun ƙwayoyi ke haifarwa suna ba da kyakkyawan dalili don nazarin raunin beraye matasa ga shan miyagun ƙwayoyi. Duk da haka, babu wani bincike na dabbobi da ya nuna kai tsaye cewa akwai karuwar kamuwa da shan miyagun ƙwayoyi lokacin da maye na farko ya faru a lokacin samartaka. Wasu matsalolin hanyoyin kuma na iya haifar da wasu kuskuren fahimta, kamar rashin ingantattun iko na manya. Kamar yadda aka ambata a sama, beraye da beraye sun bayyana suna nuna alamun damuwa daban-daban, tare da beraye matasa sun fi damuwa kuma beraye matasa ba su da damuwa fiye da manya ( Macrì et al., 2002 ; Lynn da Brown, 2010 ). Abin mahimmanci, wasu bincike sun nuna bambance-bambancen halayya tsakanin farkon, tsakiyar da ƙarshen samartaka ( Tirelli et al., 2003 ; Wilkin et al., 2012 ), amma yawancin nazarin sun yi amfani da beraye matasa na shekaru daban-daban waɗanda suka bambanta daga dakin gwaje-gwaje zuwa ɗayan. Bugu da ƙari, rashin la'akari da tasirin zamantakewa akan shan ƙwayoyi da halaye masu alaƙa na iya zama wani muhimmin abu mai rikitarwa. Hakika, hulɗar zamantakewa an nuna cewa tana da tasiri sosai ga halaye masu haɗari da shan ƙwayoyi. Musamman ma, an ruwaito cewa hulɗar zamantakewa da ke da alaƙa da shan cocaine mara kyau na iya haifar da CPP ( Thiel et al., 2008 ). A halin yanzu, kasancewar takwarorinsu ya rage tasirin ethanol a cikin yanayin ƙin ɗanɗano mai kyau a cikin berayen samari maza, amma ba a cikin manya ba ( Vetter-O'Hagen et al., 2009 ).
An yi iƙirarin cewa ƙwayoyin dopaminergic na yankin ventral suna yin harbi da ƙarfi a cikin beraye matasa, wanda ya yi daidai da hasashen raunin matasa ga shan miyagun ƙwayoyi ( McCutcheon et al., 2012 ). Dangane da wannan lura, an bayar da rahoton ƙarin sakin dopamine da miyagun ƙwayoyi suka haifar a cikin beraye matasa ( Laviola et al., 2001 ; Walker da Kuhn, 2008 ). Duk da haka, amsawar ɗabi'a ga magunguna bai dace da wannan ƙarshe ba. Musamman ma, maganin da ba na yau da kullun ba tare da psychostimulants ya kasa haifar da ƙaruwar motsin motsi a cikin beraye matasa ( Frantz et al., 2007 ). Musamman mahimmanci, Frantz et al. (2007) sun ba da rahoton irin wannan sakin dopamine a cikin Nacc tsakanin matasa da manyan beraye da aka yi wa magani da psychostimulants. Akasin haka, wani bincike ya ba da rahoton cewa motsin motsi na locomotor ga cocaine a cikin beraye matasa ba a cikin manya ba ( Camarini et al., 2008 ); duk da haka, wani ƙalubalen cocaine da aka yi kwanaki 10 bayan wannan gwajin ya nuna ƙarancin sakin dopamine a cikin Nacc na beraye matasa, duk da cewa an fara shi da sauri. Za a buƙaci ƙarin bincike don tantance alaƙar da ke tsakanin sakin DA da kuma wayar da kan mutane game da motsin motsa jiki ga masu motsa jiki a cikin beraye matasa.
Duk da cewa an nuna damuwa da rashin kuzari daban-daban don haɓaka amfani da miyagun ƙwayoyi, wasu bincike kaɗan sun kafa ƙa'idodi tsakanin duka biyun. Allurar da aka yi wa corticotropin-releasing factor (CRF) a cikin intracerebroventricular ba ta ƙara ƙarfin sha'awa a cikin 5-CSRTT ba, amma ƙara yawan amsawar daidaito ( Ohmura et al., 2009 ). Maganin corticosterone na yau da kullun a lokacin samartaka ya kasa shafar martanin da ba a yi ba a cikin wannan aikin, har ma ya rage adadin halayen sha'awa a cikin aikin siginar Tsayawa ( Torregrossa et al., 2012 ). Ana buƙatar ƙarin bincike don fahimtar wannan hulɗar sosai, wanda ake ɗauka a matsayin babban abu da ke ƙara girman bayyanar cututtukan tabin hankali a cikin ɗan adam ( Fox et al., 2010 ; Somer et al., 2012 ; Hamilton et al., 2013 ).
Wani tushen jayayya shi ne zato wanda berayen matasa za su nuna raguwar kamun kai da kuma ƙaruwar jan hankali ga alamun da ke hasashen lada ( Ernst et al., 2009 ; Burton et al., 2011 ). Sabanin wannan bayanin, an nuna cewa berayen matasa suna nuna ƙarancin dawo da shan hodar iblis ( Anker da Carroll, 2010 ). Bugu da ƙari, sabanin zato da aka ambata a sama, an nuna cewa berayen matasa (kwanaki 26-27) suna nuna ƙarin sassauci idan aka kwatanta da manya a cikin hanyar da aka yi amfani da wari ( Johnson da Wilbrecht, 2011 ). Ganin rashin balaga na PFC a cikin berayen matasa, da kuma muhimmiyar rawar da wannan tsari ke takawa wajen sassaucin fahimta ( Baxter et al., 2000 ; Schoenbaum et al., 2006 ; Gruber et al., 2010 ), wannan sakamakon na iya zama kamar ba shi da tushe. Duk da haka, ƙarin sassauci ga matasa na iya taimakawa wajen haɓaka sauyawa tsakanin zaɓuɓɓuka da yawa, kamar daina shan ƙwayoyi don maye gurbin ɗabi'a mara lahani. Saboda haka yana rage kasancewar abubuwan rauni a cikin beraye matasa, tunda sassaucin fahimta ya zama dole don samun kundin halaye da ake buƙata don rayuwa da 'yancin kai.
Yana da mahimmanci a fahimci cewa 'yan tsiraru ne kawai ke fuskantar magungunan nishaɗi za su iya haifar da alamun asibiti na jarabar miyagun ƙwayoyi da dogaro, kodayake gudummawar bincike na asali ta amfani da samfuran dabbobi ya kasance iyakance don tallafawa wannan ikirarin. Wani ra'ayi na yanzu ya nuna cewa bambance-bambancen da ke tsakanin mutane a cikin balagar kwakwalwa na iya bayyana sakamakon ɗabi'a mai yawa. Abin sha'awa musamman, shaidun da aka samu kwanan nan sun nuna cewa da farko, mutanen da ke da halaye masu saurin motsa jiki sun nuna sirara mai laushi ( Shaw et al., 2011 ) kuma na biyu, kunna mesolimbic neurocircuitry na matasa da aka horar don yin caca a cikin aikin ƙarfafa kuɗi ya yi daidai da matsalolin psychosocial da halayya ( Bjork et al., 2011 ). Marubutan wannan binciken sun yarda da kyau cewa alaƙar ba ta nufin dalili ba amma, duk da haka, waɗannan lura sun nuna cewa ƙaruwar shiga cikin halaye masu matsala na iya haifar da wani ɓangare daga raunin mesolimbic zuwa alamun hasashen lada. Kuma sun kammala da cewa ƙaruwar ƙarfin mesolimbic na iya wakiltar wata siffa wadda, daidai da rashin girma na kwakwalwar matasa, na iya bayyana wani ɓangare na rauni ko mutuwa da ke da alaƙa da halayya a cikin matasa "masu haɗari" ( Bjork et al., 2011 ).
Wasu abubuwa na waje, kamar yanayin zamantakewa ko yanayin iyali, an kuma yi la'akari da su a matsayin masu taka rawa a cikin wannan bambancin. An nuna cewa munanan abubuwan da suka faru a lokacin ƙuruciya suna hasashen dogaro da barasa daga baya ( Pilowsky et al., 2009 ). Shaidun da suka haɗu sun tabbatar da mummunan tasirin rashin da'a na iyaye (gami da matsalolin amfani da miyagun ƙwayoyi) akan halayyar yara don kamuwa da irin wannan cuta ( Verdejo-Garcia et al., 2008 ). An gabatar da bambance-bambancen kwayoyin halitta tsakanin matasa masu fama da matsalolin da suka shafi barasa don bayyana bambance-bambancen da ke tsakanin mutane a cikin nuna son kai ga barasa ( Pieters et al., 2011 ), ko kuma a cikin amsawar damuwa ga magunguna ( Kreek et al., 2005 ). Kodayake an yi tunanin abubuwan kwayoyin halitta suna bayyana tsakanin kashi 30 zuwa 60% na cututtukan jaraba ( Kreek et al., 2005 ), tasirin kwayar halitta ya dogara ne akan hulɗa da abubuwan muhalli. Musamman ma, an nuna cewa bambancin kwayoyin halitta yana da alaƙa da shan barasa a cikin manya, da kuma a cikin ƙaramin rukuni na matasa waɗanda suka fuskanci matsanancin damuwa na psychosocial a lokacin ƙuruciya ( Clarke et al., 2011 ). An sami irin wannan alaƙa da wani takamaiman nau'in kwayar halittar mai ɗaukar serotonin ( Kaufman et al., 2007 ). A cikin matasa waɗanda aka gano suna da rikice-rikicen damuwa, baƙin ciki, ko kuma a cikin iko mai kyau, tsarin amygdala na kunnawa don amsawa ga fuskokin motsin rai ya dogara ne da cututtukan da aka gano ( Beesdo et al., 2009 ).
KAMMALAWA
Longaukar matakan haɗari da tsinkayewa da dadewa ana daukar su a matsayin alamomin halayyar matasa kuma, a halin yanzu, ana tunanin zai iya haifar da abubuwan da ke tattare da haɗari don haifar da rikice-rikice masu maye. A takaice dai, duk da yawan binciken kwaskwarimar da ke karkatar da kwakwalwar kwakwalwar kwakwalwa wanda ke haifar da ingantacciyar sha'awa da kuma kara karfin juya hankali wanda ya dace da yanayin dabi'ar, 'yan karancin karatu suna tallafawa takamaiman yanayin cutar kananan yara don rasa iko kan magungunan zagi. Bayanin mai saurin magana zaiyi jayayya cewa yakamata ilimin kimiyya ya kalli duniyar manya da idanun matasa, maimakon ganin duniyar matasa ta amfani da agogo. Tabbas, halayyar matasa suna gabatar da fa'ida ta amfani don samun dabarun da suka dace don rayuwa idan babu kariyar iyaye. A halin yanzu, gaskiya ne cewa waɗannan halayen bayyanannen suna sa samari, ko kuma aƙalla mafi ƙarancin matasa, mafi saurin gudanar da ayyukan da ba su da lahani. Abin nufi, kwakwalwar yarinta an riga an shiryata don abin sha'awa da neman hadari wanda, a layi tare da himma mai kyau don lada, galibi yakan haifar da halayen rashin kulawa. Haɓaka ikon sarrafa kansa tsari ne na yau da kullun (wanda ya dogara da haɓakar kwakwalwa da abubuwan jin daɗin rayuwa) a ƙarshen abin da samari matasa suka sami dabarun inganta mafi kyawun motsin zuciyar su da motsawa.
Babban burin bincike na gaba ya ƙunshi nemo nau'ikan endophenotypes da alamun rauni na cututtukan shan ƙwayoyi da shan miyagun ƙwayoyi. An nuna kwanan nan cewa mutanen da ke fama da matsalolin shan miyagun ƙwayoyi da ke raba halayen ɗabi'a iri ɗaya da 'yan uwansu waɗanda ba masu shan ƙwayoyi ba, gami da yawan sha'awa da neman jin daɗi ( Ersche et al., 2010 ). Wannan binciken ya kuma bayyana cewa rashin haɗin kai na gaba da na striatal na iya haifar da haɗarin shan miyagun ƙwayoyi ( Ersche et al., 2012 ). Bugu da ƙari, shaidu masu haɗuwa sun nuna cewa bambance-bambance tsakanin mutane sun taso ne daga bambancin aiki a cikin aikin PFC ( George da Koob, 2010 ). Saboda haka, ana buƙatar zurfafa bincike kan daidaitawa tsakanin mutane na PFC a lokacin samartaka don fahimtar yadda takamaiman hanyoyin ci gaba kawai za su iya haifar da jarabar miyagun ƙwayoyi. Musamman, fahimtar ko (kuma idan gaskiya ne, ta yaya) ƙarancin hanyoyin balaga na kwakwalwa na iya zama alhakin ci gaba da neman lada da rashin yanke shawara (ma'ana dagewa a cikin ɗaukar haɗari duk da mummunan sakamako) yana da matuƙar mahimmanci don kare matasa "masu haɗari". Wani yarjejeniya da aka cimma a yanzu ta riga ta yarda cewa kwakwalwar matasa mai tasowa tana da rauni kuma tana cikin haɗarin cin zarafin jijiyoyi tare da shan ƙwayoyi, musamman waɗanda ke da alaƙa da maye a cikin barasa ( Crews et al., 2004 ). Amma, ana buƙatar ƙarin nazarin asibiti da na asibiti da suka mayar da hankali kan PFC na matasa don fahimtar yadda kwayoyin halitta, muhalli, damuwa da yanayin mutum ke hulɗa tare don tsara hanyoyin neurobiological da ke haifar da raunin rasa iko akan neman lada, da yiwuwar shan ƙwayoyi fiye da kima, yayin sauyawa daga duniyar matasa zuwa sararin samaniya na manya.
Fuskantarwa na Bayyana Shawarwari
Mawallafa sun bayyana cewa an gudanar da binciken ne a cikin babu wata kasuwanci ko kudi da za a iya ɗauka a matsayin mai rikici na sha'awa.
nassoshi
- Adriani W., Chiarotti F., Laviola G. (1998). Takaitaccen sabon abu mai ban sha'awa da kuma fahimtar yanayin d-amphetamine a cikin ƙwaƙƙwaran ƙwaƙƙwaran ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwa idan aka kwatanta da mice na manya. Behav. Neurosci. 112 1152–1166.10.1037/0735-7044.112.5.1152 [PubMed] [Cross Ref]
- Adriani W., Laviola G. (2003). Levelswararrun matakan rashin ƙarfi da rage yanayin kwantar da hankali tare da d-amphetamine: fasali halayya biyu na samartaka a cikin mice. Behav. Neurosci. 117 695–703.10.1037/0735-7044.117.4.695 [PubMed] [Cross Ref]
- Anagnostaras SG, Maren S., Sage JR, Goodrich S., Fanselow MS (1999). Scopolamine da Pavlovian tsoro yanayin kwalliya a cikin bera: ƙididdigar sakamako-sakamako. Neuropsychopharmacology 21 731–744.10.1016/S0893-133X(99)00083-4 [PubMed] [Cross Ref]
- Andersen SL (2003). Maudu'in ci gaba na kwakwalwa: batun rauni ko yanayin damar? Neurosci. Biobehav. Rev. 27 3–18.10.1016/S0149-7634(03)00005-8 [PubMed] [Cross Ref]
- Andersen SL, Thompson AT, Rutstein M., Mai watsa shiri JC, Teicher MH (2000). Dopamine mai karɓar girbi a cikin prefrontal bawo a cikin lokacin da yake cikin ɗan bera. Synapse 37 167–169.10.1002/1098-2396(200008)37:2<167::AID-SYN11>3.0.CO;2-B [PubMed] [Cross Ref]
- Andrzejewski ME, Schochet TL, Feit EC, Harris R., Mckee BL, Kelley AE (2011). Kwatanta halayen tsoho da halayen masu girma a cikin ayyukan koyo, lalata, da kuma kwatancen halayen. Behav. Neurosci. 125 93-105.10.1037 / a0022038 [PubMed] [Cross Ref]
- Anker JJ, Carroll ME (2010). Sake dawo da maganin koko don neman kwayoyi, kuloli, da damuwa a cikin berayen da manya. Psychopharmacology (Berl.) 208 211–222.10.1007/s00213-009-1721-2 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Badanich KA, Adler KJ, Kirstein CL (2006). Matasa sun bambanta da manya a cikin ruwan sha kwamin ɗabi'a da kuma dopamine da aka shigar dashi a cikin kwayar halitta ya zama sanadin faɗaɗa. Eur. J. Pharmacol. 550 95 – 106.10.1016 / j.ejphar.2006.08.034 [PubMed] [Cross Ref]
- Baxter MG, Parker A., Lindner CC, Izquierdo AD, Murray EA (2000). Gudanar da zaɓin amsawa ta ƙimar ƙarfafawa yana buƙatar hulɗa da amygdala da orrtital prefrontal cortex. J. Neurosci. 20 4311-4319. [PubMed]
- Beesdo K., Lau JY, Guyer AE, Mcclure-Tone EB, Monk CS, Nelson EE, et al. (2009). Amintaccen tsarin aikin amygdala na gama gari da ke cikin damuwa da ƙuruciya. Arch. Gen. Psychiatry 66 275 – 285.10.1001 / archgenpsychiatry.2008.545 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Belin D., Mar AC, Dalley JW, Robbins TW, Everitt BJ (2008). Babban kwazo ya annabta canjin zuwa shan cocaine na tilasta. Science 320 1352-1355.10.1126 / kimiyya.1158136 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Benes FM, Taylor JB, Cunningham MC (2000). Tabbatarwa da filastik na tsarin monoaminergic tsarin a cikin medial prefrontal cortex a cikin lokacin haihuwa: abubuwan da ke haifar da ci gaban psychopathology. Cereb. Cortex 10 1014 – 1027.10.1093 / karaya / 10.10.1014 [PubMed] [Cross Ref]
- Bickel WK, Odum AL, Madden GJ (1999). Rashin tsafta da shan sigari: jinkirta raguwa a halin yanzu, baya, da masu shan sigari. Psychopharmacology (Berl.) 146 447 – 454.10.1007 / PL00005490 [PubMed] [Cross Ref]
- Bickel WK, Yi R., Kowal BP, Gatchalian KM (2008). Sigari sigari taba da mai sakamako lada da na gaba da na yau da kullun fiye da sarrafawa: shin ragi shine gwargwado? Drug Barasa dogara. 96 256 – 262.10.1016 / j.drugalcdep.2008.03.009 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Bjork JM, Smith AR, Chen G., Hommer DW (2011). Matsalolin ilimin ɗan adam da kuma daukar nauyin neurocircuitry mai ban sha'awa: bincika bambance-bambancen mutum cikin samari masu lafiya. Dev. Cogn. Neurosci. 1 570 – 577.10.1016 / j.dcn.011.07.005 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Brake WG, Zhang TY, Diorio J., Meaney MJ, Gratton A. (2004). Tasiri na farkon haihuwa bayan yanayin akan mesocorticolimbic dopamine da kuma halayen halayen psychostimulants da matsawa a cikin berayen. Eur. J. Neurosci. 19 1863–1874.10.1111/j.1460-9568.2004.03286.x [PubMed] [Cross Ref]
- Bramen JE, Hranilovich JA, Dahl RE, Chen J., Rosso C., Forbes EE, et al. (2012). Batutuwan da suka shafi jima'i yayin balaga: balaga mai ɗauke da ƙwaƙwalwar ƙwayar ƙwaƙwalwa tsakanin mace da namiji. KUMA KUMA 7: e33850.10.1371 / journal.pone.0033850 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Brasser SM, Spear NE (2004). Yanayin yanayin yanayin ciki a cikin jarirai, amma ba tsofaffin dabbobi ba, an sauƙaƙe ta CS yanayin kwalliya. Neurobiol. Koyi. Mem. 81 46–59.10.1016/S1074-7427(03)00068-6 [PubMed] [Cross Ref]
- Brenhouse HC, Sonntag KC, Andersen SL (2008). Maganar mai karɓa na D1 dopamine mai bayyanawa kan tsinkayar tsinkayen gabanin farko na cortex neurons: dangantaka don haɓaka haɓaka ma'anar magunguna a cikin samartaka. J. Neurosci. 28 2375–2382.10.1523/JNEUROSCI.5064-07.2008 [PubMed] [Cross Ref]
- Brielmaier JM, Mcdonald CG, Smith RF (2007). Sakamakon halayyar kai tsaye da na dogon lokaci na allurar nicotine guda ɗaya a cikin tsararraki da manya. Neurotoxicol. Teratol. 29 74 – 80.10.1016 / j.ntt.2006.09.023 [PubMed] [Cross Ref]
- Brunner D., Hen R. (1997). Ilimin cikin kwakwalwa game da halayyar jijiyoyin jiki daga jijiyoyin jijiyoyin bugun bugun kwari. Ann. NY Acad. Sci. 836 81–105.10.1111/j.1749-6632.1997.tb52356.x [PubMed] [Cross Ref]
- Burton CL, Noble K., Fletcher PJ (2011). Hanwarin ƙarfafawa don ƙarfafa lambobin nasara a cikin berayen matasa: yiwuwar matsayin dopamine da tsarin opioid. Neuropsychopharmacology 36 1631 – 1643.10.1038 / npp.2011.44 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Camarini R., Griffin WC, III, Yanke AB, Rosalina Dos Santos B., Olive MF (2008). Sakamakon bayyanar yarinyar zuwa cocaine a kan abubuwan motsa jiki da kuma karin kwayar dopamine da glutamate a cikin ƙwayoyin ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwayar cuta ta DBA / 2J. Brain Res. 1193 34 – 42.10.1016 / j.brainres.2007.11.045 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Cauffman E., Shulman EP, Steinberg L., Claus E., Banich MT, Graham S., et al. (2010). Bambancin shekaru a cikin yanke hukunci mai tasiri kamar yadda aka nuna shi ta hanyar aiki akan Caca na Iowa. Dev. Psychol. 46 193-207.10.1037 / a0016128 [PubMed] [Cross Ref]
- Chamberlain SR, Sahakian BJ (2007). A neuropsychiatry na halin tarko. Curr. Koma. Siyayi 20 255–261.10.1097/YCO.0b013e3280ba4989 [PubMed] [Cross Ref]
- Majalisa RA, Taylor JR, Potenza MN (2003). Ci gaban ƙwayoyin cuta na motsa jiki a cikin samartaka: lokacin mawuyacin yanayin cutarwar jaraba. Am. J. Siyayi 160 1041-1052.10.1176 / appi.ajp.160.6.1041 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Clarke TK, Laucht M., Ridinger M., Wodarz N., Rietschel M., Maier W., et al. (2011). KCNJ6 yana da alaƙa da dogara da barasa na manya kuma ya shiga cikin rayuwar rayuwar farkon damuwa dangi a cikin shan barasa. Neuropsychopharmacology 36 1142 – 1148.10.1038 / npp.2010.247 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Colorado RA, Shumake J., Conejo NM, Gonzalez-Pardo H., Gonzalez-Lima F. (2006). Sakamakon rabuwa na mahaifar, da kulawa da wuri, da kuma daidaiton wurin ɗorewa akan daidaituwa da halayyar halayen berayen. Behav. Tsarin aiki 71 51 – 58.10.1016 / j.beproc.2005.09.007 [PubMed] [Cross Ref]
- Mai ba da shawara DS, Smit AB, Pattij T., Spijker S. (2011). Haɓaka tsarin motsawa yayin samartaka, da azanci don rikicewa ta nicotine. Dev. Cogn. Neurosci. 1 430 – 443.10.1016 / j.dcn.2011.05.010 [PubMed] [Cross Ref]
- Mai ba da shawara na DS, Spijker S., Van De Burgwal LH, Hogenboom F., Schoffelmeer AN, De Vries TJ, et al. (2009). Tsayayyen fahimta na dogon lokaci sakamakon lalacewa da nicotine na yarinyar cikin beraye. Neuropsychopharmacology 34 299 – 306.10.1038 / npp.2008.96 [PubMed] [Cross Ref]
- Crews F., He J., Hodge C. (2007). Ci gaban matasa na zamani: lokaci mai mahimmanci na raunin cutarwa ga jaraba. Pharmacol. Biochem. Behav. 86 189 – 199.10.1016 / j.pbb.2006.12.001 [PubMed] [Cross Ref]
- Crews FT, Boettiger CA (2009). Tasiri, rashin farin gashi, kuma hadarin cutarwa. Pharmacol. Biochem. Behav. 93 237 – 247.10.1016 / j.pbb.2009.04.018 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Crews FT, Collins MA, Dlugos C., Littleton J., Wilkins L., Neafsey EJ, et al. (2004). Alluran da ke haifar da ƙwaƙwalwar ƙwayar cuta: yaushe, a ina kuma me yasa? Barasa Clin. Exp. Res. 28 350–364.10.1097/01.ALC.0000113416.65546.01 [PubMed] [Cross Ref]
- Cruz FC, Delucia R., Planeta CS (2008). Tasiri na matsananciyar damuwa kan ayyukan nicotine da ke motsa jiki da sakin corticosterone a cikin berayen da kuma na matashi. Rikicin. Biol. 13 63–69.10.1111/j.1369-1600.2007.00080.x [PubMed] [Cross Ref]
- Cunningham MG, Bhattacharyya S., Benes FM (2002). Amygdalo-cortical tsiro na ci gaba zuwa farkon balaga: abubuwan da ke haifar da ci gaban aiki na yau da kullun da na mahaifa yayin samartaka. J. Comp. Neurol. 453 116 – 130.10.1002 / cne.10376 [PubMed] [Cross Ref]
- Dahl RE (2008). Abubuwan halittu, haɓaka, da abubuwan ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwa waɗanda suka dace da haɗarin tuƙi na matasa. Am. J. Prev. Med. 35 S278-284.10.1016 / j.amepre.2008.06.013 [PubMed] [Cross Ref]
- Diergaarde L., Pattij T., Poortvliet I., Hogenboom F., De Vries W., Schoffelmeer AN, et al. (2008). Zabi mai tasiri da kuma aiki mara karfi na hango yanayin cutarwar zuwa takamaiman matakan nicotine da ake nema a cikin bera. Biol. Siyayi 63 301 – 308.10.1016 / j.biopsych.2007.07.011 [PubMed] [Cross Ref]
- Doremus TL, Brunell SC, Varlinskaya EI, Spear LP (2003). Anxiogenic illa yayin cirewa daga m ethanol a cikin balaga da kuma berayen girma. Pharmacol. Biochem. Behav. 75 411–418.10.1016/S0091-3057(03)00134-5 [PubMed] [Cross Ref]
- Douglas LA, Varlinskaya EI, Spear LP (2004). Bayar da dukiyar hulɗar da zamantakewar zamantakewar zamantakewar saurayi da kuma beraye maza da mata: tasirin zamantakewar tsakanin shi ya kuma keɓance mahalli da abokan tarayya. Dev. Psychobiol. 45 153 – 162.10.1002 / dev.20025 [PubMed] [Cross Ref]
- Drescher C., Foscue EP, Kuhn CM, Schramm-Sapyta NL (2011). Bambancin daidaikun mutane a cikin maganin rashin dandano na cocaine suna da kwanciyar hankali da kuma 'yanci daga tasirin koken. Dev. Cogn. Neurosci. 1 600 – 605.10.1016 / j.dcn.2011.05.004 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Ernst M., Luckenbaugh DA, Moolchan ET, Leff MK, Allen R., Eshel N., et al. (2006). Predabi'ar annabta yanayin amfani-da amfani a cikin matasa tare da ba tare da kulawa ba da lahani / rashin ƙarfi. ilimin aikin likita na yara 117 2030–2039.10.1542/peds.2005-0704 [PubMed] [Cross Ref]
- Ernst M., Nelson EE, Jazbec S., Mcclure EB, Monk CS, Leibenluft E., et al. (2005). Amygdala da kwayar halitta suna mayar da martani cikin karɓar karɓar fa'ida ga manya da matasa. Neuroimage 25 1279 – 1291.10.1016 / j.neuroimage.2004.12.038 [PubMed] [Cross Ref]
- Ernst M., Romeo RD, Andersen SL (2009). Neurobiology na haɓakar halayen da ke motsawa a cikin samartaka: taga zuwa cikin tsarin tsarin yanayin ƙirar. Pharmacol. Biochem. Behav. 93 199 – 211.10.1016 / j.pbb.2008.12.013 [PubMed] [Cross Ref]
- Ersche KD, Jones PS, Williams GB, Turton AJ, Robbins TW, Bullmore ET (2012). Tsarin kwakwalwa naƙasassu wanda aka haifar da jarabar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwa. Science 335 601-604.10.1126 / kimiyya.1214463 [PubMed] [Cross Ref]
- Ersche KD, Turton AJ, Pradhan S., Bullmore ET, Robbins TW (2010). Magungunan kwayoyi sun cutuka cikin rayuwa: sha'awar gaba da azanci-neman halayen mutum. Biol. Siyayi 68 770 – 773.10.1016 / j.biopsych.2010.06.015 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Eshel N., Nelson EE, Blair RJ, Pine DS, Ernst M. (2007). Nauyin abubuwan zaɓi na zaɓaɓɓen zaɓi a cikin manya da matasa: haɓaka ci gaban ventrolateral prefrontal da cingulate cortices. Neuropsychologia 45 1270 – 1279.10.1016 / j.neuropsychologia.2006.10.004 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Esmoris-Arranz FJ, Mendez C., Spear NE (2008). Yanayin tsoro na yanayin da ake ciki ya bambanta ga jariri, saurayi, da berayen. Behav. Tsarin aiki 78 340 – 350.10.1016 / j.beproc.2008.01.010 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Esposito-Smythers C., Spirito A., Rizzo C., Mcgeary JE, Knopik VS (2009). Associungiyoyi na DRD2 TaqIA polymorphism tare da ƙazantawa da amfani mai amfani: sakamako na farko daga samfurin asibiti na matasa. Pharmacol. Biochem. Behav. 93 306 – 312.10.1016 / j.pbb.2009.03.012 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Estanislau C., Morato S. (2006). Halin kirki na jikin ingeny a cikin haɓaka-da maze: tasirin damuwa mai ɗaukar ciki. Int. J. Dev. Neurosci. 24 255 – 262.10.1016 / j.ijdevneu.2006.03.001 [PubMed] [Cross Ref]
- Evenden JL (1999). Iri-iri daban-daban. Psychopharmacology (Berl.) 146 348 – 361.10.1007 / PL00005481 [PubMed] [Cross Ref]
- Fox HC, Bergquist KL, Peihua G., Rajita S. (2010). M tasirin damuwa na tarawa da kuma motsa jiki game da shan barasa. Barasa. Clin. Exp. Res. 34 1376–1385.10.1111/j.1530-0277.2010.01221.x [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Frantz KJ, O'Dell LE, Parsons LH (2007). Halin halin rai da ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwa don maganin cocaine a cikin tsinkaye da berayen manya. Neuropsychopharmacology 32 625 – 637.10.1038 / sj.npp.1301130 [PubMed] [Cross Ref]
- Friemel CM, Spanagel R., Schneider M. (2010). Sakamakon jin daɗin sakamako na abinci mai banƙyama yana kololuwa a lokacin haɓaka cikin halittar beraye. Gabar. Behav. Neurosci. 4: 39.10.3389 / fnbeh.2010.00039 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Galvan A., Hare TA, Parra CE, Penn J., Voss H., Glover G., et al. (2006). Farkon ci gaban abubuwa na lafazi mai ma'ana ga orbitofrontal cortex na iya zama halayyar haɗari ga matasa. J. Neurosci. 26 6885–6892.10.1523/JNEUROSCI.1062-06.2006 [PubMed] [Cross Ref]
- Gardner M., Steinberg L. (2005). Tasiri na mutane game da haɗarin haɗari, fifikon haɗari, da yanke shawara mai haɗari cikin samartaka da balaga: nazarin gwaji. Dev. Psychol. 41 625–635.10.1037/0012-1649.41.4.625 [PubMed] [Cross Ref]
- George O., Koob GF (2010). Bambancin daidaikun mutane a cikin aikin cortex na prefrontal da sauyawa daga amfani da miyagun ƙwayoyi zuwa dogara ga miyagun ƙwayoyi. Neurosci. Biobehav. Rev. 35 232-247.10.1016 / j.neubiorev.2010.05.002 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Giedd JN (2008). Brainwaƙwalwar matasa: hangen nesa daga neuroimaging. J. Adolesc. Lafiya 42 335 – 343.10.1016 / j.jadohealth.2008.01.007 [PubMed] [Cross Ref]
- Gogtay N., Giedd JN, Lusk L., Hayashi KM, Greenstein D., Vaituzis AC, et al. (2004). Tsarin tasirin maɗaukakin ci gaban mutum a cikin yarinta tun yana yaro. Shaida. Natl. Acad. Sci. Amurka 101 8174-8179.10.1073 / pnas.0402680101 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Grosbras MH, Jansen M., Leonard G., Mcintosh A., Osswald K., Poulsen C., et al. (2007). Hanyoyin sarrafawa na jijiyoyi na juriya ga tasirin ƙarancin tun farkon saurayi. J. Neurosci. 27 8040–8045.10.1523/JNEUROSCI.1360-07.2007 [PubMed] [Cross Ref]
- Gruber AJ, Calhoon GG, Shusterman I., Schoenbaum G., Roesch M. R, O'Donnell P. (2010). Isari kaɗan ƙasa ne: mai hana prefrontal bazuwar ƙwayar fahimta daidaituwa ta hankali. J. Neurosci. 30 17102–17110.10.1523/JNEUROSCI.4623-10.2010 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Gunnar MR, Wewerka S., Frenn K., Long JD, Griggs C. (2009). Canje-canje na ci gaba a cikin ayyukan hypothalamus-pituitary-adrenal a cikin miƙa mulki zuwa lokacin balaga: canje-canje na al'ada da ƙungiyoyi tare da samartaka. Dev. Psychopathol. 21 69 – 85.10.1017 / S0954579409000054 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Hamilton KR, Ansell EB, Reynolds B., Potenza MN, Sinha R. (2013). Kai rahoton rahoton kansa, amma ba halin halayyar ko sha'awar amsawa ba, wani bangare yana yin tasirin rikicewar damuwa kan halin sha. danniya 16 3-15.10.3109
16 3-15.10.3109/ 10253890.2012.671397 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref] - Hare TA, Tottenham N., Galvan A., Voss HU, Glover GH, Casey BJ (2008). Halittar abubuwan halitta na sake motsawar rai da tsari a cikin samartaka yayin aiki mai motsa rai. Biol. Siyayi 63 927 – 934.10.1016 / j.biopsych.2008.03.015 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Johnson C., Wilbrecht L. (2011). Manƙara na yara suna nuna sassauƙa mafi girma a cikin zaɓin maimaitawa da yawa fiye da manya. Dev. Cogn. Neurosci. 1 540 – 551.10.1016 / j.dcn.2011.05.008 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Kabbaj M., Isgor C., Watson SJ, Akil H. (2002). Damuwa yayin balaga tana sauya tsarin halayen mutum zuwa amphetamine. Neuroscience 113 395–400.10.1016/S0306-4522(02)00188-4 [PubMed] [Cross Ref]
- Kaufman J., Yang BZ, Douglas-Palumberi H., Crouse-Artus M., Lipschitz D., Krystal JH, et al. (2007). Halittar kwayoyin da magabatan muhalli na farkon amfani da giya Biol. Siyayi 61 1228 – 1234.10.1016 / j.biopsych.2006.06.039 [PubMed] [Cross Ref]
- Kelley AE, Schochet T., Landry CF (2004). Samun hadarin da kuma sabon salo na neman samartaka: gabatarwa zuwa kashi na I. Ann. NY Acad. Sci. 1021 27 – 32.10.1196 / annals.1308.003 [PubMed] [Cross Ref]
- Koob G. F, Le Moal M. (2001). Magungunan kwayoyi, dysregulation na sakamako, da allostasis. Neuropsychopharmacology 24 97–129.10.1016/S0893-133X(00)00195-0 [PubMed] [Cross Ref]
- Kota D., Martin BR, Robinson SE, Damaj MI (2007). Dogaro da Nicotine da lada sun banbanta tsakanin matashi da kuma manya maza. J. Pharmacol. Exp. Ther. 322 399 – 407.10.1124 / jpet.107.121616 [PubMed] [Cross Ref]
- Kreek MJ, Nielsen DA, Butelman ER, Laforge KS (2005). Halittar ƙwayar cuta a cikin halin rashin ƙarfi, ɗaukar haɗari, amsa damuwa da rauni a cutar zina da jaraba. Nat. Neurosci. 8 1450 – 1457.10.1038 / nn1583 [PubMed] [Cross Ref]
- Krishnan-Sarin S., Reynolds B., Duhig AM, Smith A., Liss T., Mcfetridge A., et al. (2007). Halin halin kirki ya annabta sakamakon sakamako a cikin shirin daina shan sigari ga masu shan sigari. Drug Barasa dogara. 88 79 – 82.10.1016 / j.drugalcdep.2006.09.006 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Laviola G., Pascucci T., Pieretti S. (2001). Striatal dopamine hankali zuwa D-amphetamine a cikin yanki amma ba a cikin berayen girma ba. Pharmacol. Biochem. Behav. 68 115–124.10.1016/S0091-3057(00)00430-5 [PubMed] [Cross Ref]
- Lenroot RK, Giedd JN (2006). Haɓakawar kwakwalwa a cikin yara da matasa: basira daga hoto na ilimin halin magnetic magnetic resonance. Neurosci. Biobehav. Rev. 30 718-729.10.1016 / j.neubiorev.2006.06.001 [PubMed] [Cross Ref]
- Lepsch LB, Gonzalo LA, Magro FJ, Delucia R., Scavone C., Planeta CS (2005). Bayyanar ga damuwa na kullum yana ƙara mayar da martani ga cocaine da matakan basal na corticosterone a cikin berayen. Rikicin. Biol. 10 251-256.10.1080 / 13556210500269366 [PubMed] [Cross Ref]
- Luna B., Padmanabhan A, O'Hearn K. (2010). Menene fMRI ya gaya mana game da haɓakar kulawa da hankali ta hanyar samartaka? Brain Cogn. 72 101 – 113.10.1016 / j.bandc.2009.08.005 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Lynn DA, Brown GR (2010). The ongeny na damuwa-kamar hali a berayen daga samartaka zuwa balaga. Dev. Psychobiol. 52 731 – 739.10.1002 / dev.20468 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Maciser S., Adriani W., Chiarotti F., Laviola G. (2002). Hadarin da ke tattare da haɗarin haɗari yayin da ake yin amfani da ƙara zai iya girma a cikin samari fiye da na ƙuruciya ko manya. Anim. Behav. 64 541 – 546.10.1006 / anbe.2002.4004 [Cross Ref]
- Mathews IZ, Mills RG, McCormick CM (2008). Rashin damuwa na yau da kullun a cikin samartaka ya rinjayi zaɓin matsayin amphetamine da kuma tsinkayar locomotor. Dev. Psychobiol. 50 451 – 459.10.1002 / dev.20299 [PubMed] [Cross Ref]
- McCormick CM, Robarts D., Kopeikina K., Kelsey JE (2005). Dorewa, jima'i-da takamaiman sakamako na zamantakewar danniya a kan corticosterone martani ga hana da kan locomotor martani ga psychostimulants a beraye. Horm. Behav. 48 64 – 74.10.1016 / j.yhbeh.2005.01.008 [PubMed] [Cross Ref]
- McCutcheon JE, Conrad KL, Carr SB, Ford KA, Mcgehee DS, Marinelli M. (2012). Dopamine neurons a cikin yankin ventral tegmental wuta wuta cikin sauri a cikin berayen matasa fiye da na manya. J. Neurophysiol. 108 1620 – 1630.10.1152 / jn.00077.2012 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Moeller FG, Barratt ES, Dougherty DM, Schmitz JM, Swann AC (2001). Ilimin halin dan Adam na halin rashin hankali. Am. J. Siyayi 158 1783-1793.10.1176 / appi.ajp.158.11.1783 [PubMed] [Cross Ref]
- Neufang S., Specht K., Hausmann M., Gunturkun O., Herpertz-Dahlmann B., Fink GR, et al. (2009). Banbancin Jima'i da kuma tasirin hodar iblis steroid a kwakwalwar dan adam mai tasowa. Cereb. Cortex 19 464 – 473.10.1093 / kararrawa / bhn100 [PubMed] [Cross Ref]
- Nguyen TV, Mccracken J., Ducharme S., Botteron KN, Mahabir M., Johnson W., et al. (2013). Girma mai hade da maganin haila a cikin rayuwar yara da samartaka. Cereb. Cortex 23 1424 – 1432.10.1093 / kararrawa / bhs125 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- O'Loughlin J., Karp I., Koulis T., Paradis G., Difranza J. (2009). Yankewar puff na farko da shan sigari na yau da kullun a cikin samari. Am. J. Epidemiol. 170 585 – 597.10.1093 / aje / kwp179 [PubMed] [Cross Ref]
- Ohmura Y., Yamaguchi T., Futami Y., Togashi H., Izumi T., Matsumoto M., et al. (2009). Corticotropin sakin abu yana haɓaka aikin kulawa kamar yadda aka tantance ta hanyar zaɓin lokaci na zaɓi na serial biyar a cikin beraye. Behav. Brain Res. 198 429-433.10.1016 / j.bbr.2008.11.025 [PubMed] [Cross Ref]
- Overman WH, Frassrand K., Ansel S., Trawalter S., Bies B., Redmond A. (2004). Aiki na aikin katin IOWA daga matasa da manya. Neuropsychologia 42 1838 – 1851.10.1016 / j.neuropsychologia.2004.03.014 [PubMed] [Cross Ref]
- Pardridge WM, Mietus LJ (1979). Transportaukar magungunan jijiyoyi ta hanyar jijiyoyin jini-kwakwalwa. Matsayi na farko na maganin albumin da aka ɗaure. J. Clin. Sanya jari. 64 145 – 154.10.1172 / JCI109433 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Pattwell SS, Bath KG, Casey BJ, Ninan I., Lee FS (2011). Abinda ake so a tunane tunane da fargaba na fuskantar wani lokaci yayin tashin hankali. Shaida. Natl. Acad. Sci. Amurka 108 1182-1187.10.1073 / pnas.1012975108 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Paus T., Nawaz-Khan I., Leonard G., Perron M., Pike GB, Pitiot A., et al. (2010). Dimorphism na jima'i a cikin kwakwalwar yarinta: rawar testosterone da mai karɓar androgen a cikin ɗakunan duniya da na yanki na launin toka da fari. Horm. Behav. 57 63 – 75.10.1016 / j.yhbeh.2009.08.004 [PubMed] [Cross Ref]
- Paus T., Zijdenbos A., Worsley K., Collins DL, Blumenthal J., Giedd JN, et al. (1999). Tsarin balaguro na hanyoyi masu zurfi a cikin yara da matasa: a cikin bincike vivo. Science 283 1908-1911.10.1126 / kimiyya.283.5409.1908 [PubMed] [Cross Ref]
- Peters J., Bromberg U., Schneider S., Brassen S., Menz M., Banaschewski T., et al. (2011). Activarancin tashin hankali na ventral na kunnawa yayin jiran sakamako a cikin masu shan sigari. Am. J. Siyayi 168 540-549.10.1176 / appi.ajp.2010.10071024 [PubMed] [Cross Ref]
- Pfeifer JH, Masten CL, Moore WE, III, Oswald TM, Mazziotta JC, Iacoboni M., et al. (2011). Shiga cikin samartaka: juriya ga tasirin sahabi, halayen haɗari, da canje-canje na jijiyoyi a cikin juyawar motsin rai. Neuron 69 1029 – 1036.10.1016 / j.neuron.2011.02.019 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Philpot RM, Badanich KA, Kirstein CL (2003). Sanya wuri: canje-canje masu tsufa a cikin sakamako mai ban sha'awa da kuma kawar da giya. Barasa. Clin. Exp. Res. 27 593–599.10.1111/j.1530-0277.2003.tb04395.x [PubMed] [Cross Ref]
- Pieters S., Van Der Vorst H., Burk WJ, Schoenmakers TM, Van Den Wildenberg E., Smeets HJ, et al. (2011). Sakamakon ayyukan OPRM1 da DRD4 polymorphisms akan dangantakar tsakanin banbancin hankali da amfani da barasa a cikin samartaka da balagaggu. Dev. Cogn. Neurosci. 1 591 – 599.10.1016 / j.dcn.2011.07.008 [PubMed] [Cross Ref]
- Pilowsky DJ, Keyes KM, Hasin DS (2009). Muguwar al'amuran yara da kuma yawan giya. Am. J. Kiwon lafiya 99 258 – 263.10.2105 / AJPH.2008.139006 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Quevedo KM, Benning SD, Gunnar MR, Dahl RE (2009). Farkon lokacin balaga: sakamako a kan psychophysiology na tsaron gida da kuma ci abinci ci. Dev. Psychopathol. 21 27 – 45.10.1017 / S0954579409000030 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Quinn HR, Matsumoto I., Callaghan PD, Long LE, Arnold JC, Gunasekaran N., et al. (2008). Tsanyen bera sun sami maimaita Delta (9) -THC ƙasa da damuwa fiye da berayen manya amma suna nuna babban ƙarancin raunin hankali da canje-canje a cikin bayanin furotin na hippocampal bayan bayyanar. Neuropsychopharmacology 33 1113 – 1126.10.1038 / sj.npp.1301475 [PubMed] [Cross Ref]
- Rachlin H. (1992). Rage darajar gefe kamar rage jinkiri. J. Exp. Anal. Behav. 57 407–415.10.1901/jeab.1992.57-407 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Reynolds B., Filaye S. (2012). Jinkirta raguwa ta hanyar samari masu gwaji da shan sigari. Addiction 107 417–424.10.1111/j.1360-0443.2011.03644.x [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Robinson DL, Zitzman DL, Smith KJ, Spear LP (2011). Dopamine mai sauri ya saki abubuwan da suka faru a cikin ƙwayoyin tsohuwar berayen. Neuroscience 176 296 – 307.10.1016 / j.neuroscience.2010.12.016 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Romeo RD, Bellani R., Karatsoreos IN, Chhua N., Vernov M., Conrad CD, et al. (2006a). Tarihin danniya da haɓakar budurwa suna ma'amala don ƙirƙirar ƙwayar cuta ta hypothalamic-pituitary-adrenal. Endocrinology 147 1664–1674.10.1210/en.2005-1432 [PubMed] [Cross Ref]
- Romeo RD, Karatsoreos IN, Mcewen BS (2006b). Balagagge na balaga da lokaci na rana sun bambanta tasiri da halayen halayen neuroendocrine bayan mummunan damuwa. Horm. Behav. 50 463 – 468.10.1016 / j.yhbeh.2006.06.002 [PubMed] [Cross Ref]
- Romer D., Betancourt L., Giannetta JM, Brodsky NL, Farah M., Hurt H. (2009). Ayyuka na aiwatarwa na wayewa da ikon aiwatarwa kamar yadda ake ɗaukar haɗarin ɗaukar haɗari da halayen matsala a cikin maganganun na preadolescents. Neuropsychologia 47 2916 – 2926.10.1016 / j.neuropsychologia.2009.06.019 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Schilt T., Goudriaan AE, Koeter MW, Van Den Brink W., Schmand B. (2009). Yanke yanke shawara azaman tsinkaye na amfani da ecstasy na farko: bincike mai zuwa. Psychopharmacology (Berl.) 203 519–527.10.1007/s00213-008-1398-y [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Schneider T., Bizarro L., Asherson PJ, Stolerman IP (2012). Hyperactivity, ƙaruwar amfani da nicotine da rashin aiki a cikin aikin zaɓi na biyar na lokacin aiki a cikin berayen berayen da aka fallasa su da kansu na nicotine. Psychopharmacology (Berl.) 223 401–415.10.1007/s00213-012-2728-7 [PubMed] [Cross Ref]
- Schoenbaum G., Setlow B., Saddoris MP, Gallagher M. (2006). Lullube canje-canje a cikin orbitofrontal cortex a cikin juyawa-rashi mai shekaru berayen. J. Neurophysiol. 95 1509 – 1517.10.1152 / jn.01052.2005 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Schramm-Sapyta NL, Cha YM, Chaudhry S., Wilson WA, Swartzwelder HS, Kuhn CM (2007). Bambancin anxiogenic, sabawa, da kuma tasirin THC a cikin berayen da na manya. Psychopharmacology (Berl.) 191 867–877.10.1007/s00213-006-0676-9 [PubMed] [Cross Ref]
- Schramm-Sapyta NL, Morris RW, Kuhn CM (2006). Ana kiyaye berayen da ke cikin ƙananan yara daga kayan kwalliyar da keɓaɓɓe na cocaine da chloride na lithium. Pharmacol. Biochem. Behav. 84 344 – 352.10.1016 / j.pbb.2006.05.026 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Schramm-Sapyta NL, Walker QD, Caster JM, Levin ED, Kuhn CM (2009). Shin matasa sun fi saurin shan muggan kwayoyi fiye da manya? Shaida daga samfuran dabbobi. Psychopharmacology (Berl.) 206 1–21.10.1007/s00213-009-1585-5 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Shaham Y., Erb S., Stewart J. (2000). Komawa da damuwa ga damuwa ga tabar heroin da hodar iblis a cikin berayen: sake dubawa. Brain Res. Brain Res. Rev. 33 13–33.10.1016/S0165-0173(00)00024-2 [PubMed] [Cross Ref]
- Shaw P., Gilliam M., Liverpool M., Bikin aure C., Malek M., Sharp W., et al. (2011). Haɓaka ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwa a cikin ɗalibai na haɓaka da alamun bayyanar cututtukan aiki da rashin tsafi: tallafi don ɗaukakar ra'ayi game da raunin rashin ƙarfi na rashin ƙarfi. Am. J. Siyayi 168 143-151.10.1176 / appi.ajp.2010.10030385 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Silk JS, Siegle GJ, Whalen DJ, Ostapenko LJ, Ladouceur CD, Dahl RE (2009). Canje-canje na fasalin fasalin mutum a cikin bayanin bayanan mai tausayawa: ɗalibai, halayya, da kuma tabbataccen shaida yayin bayyanar maganar kalma. Dev. Psychopathol. 21 7 – 26.10.1017 / S0954579409000029 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Soloff PH, Lynch KG, Moss HB (2000). Serotonin, sha'awar motsa jiki, da rikicewar amfani da barasa a cikin matashi mai tsufa: nazarin psychobiological. Barasa. Clin. Exp. Res. 24 1609–1619.10.1111/j.1530-0277.2000.tb01961.x [PubMed] [Cross Ref]
- Somer E., Ginzburg K., Kramer L. (2012). Matsayin rashin daidaituwa a cikin tarayya tsakanin rauni na yara da rashin hankalin psychopathology: sulhu a kan daidaitawa. Maganin ƙwararraki Res. 196 133 – 137.10.1016 / j.psychres.2011.08.010 [PubMed] [Cross Ref]
- Somerville LH, Hare T., Casey BJ (2011). Hanyar gaba na gaban-gora ta tsinkaya game da rashin hankali na rashin nasarar cin kwalliyar abinci a cikin samari. J. Cogn. Neurosci. 23 2123 – 2134.10.1162 / jocn.2010.21572 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Spear LP (2000). Brainwaƙwalwar saurayi da kuma alamun halayen da suka danganci shekaru. Neurosci. Biobehav. Rev. 24 417–463.10.1016/S0149-7634(00)00014-2 [PubMed] [Cross Ref]
- Spear LP, Varlinskaya EI (2010). Sahihi ga ethanol da sauran ƙira ta hanyar hedonic a cikin samfurin dabba na samartaka: abubuwan da ke haifar da ilimin hanawa? Dev. Psychobiol. 52 236 – 243.10.1002 / dev.20457 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Spivey JM, Shumake J., Colorado RA, Conejo-Jimenez N., Gonzalez-Pardo H., Gonzalez-Lima F. (2009). Berayen mata sunada tsauri fiye da maza ga tasirin matsananciyar damuwa kan rashin daidaituwa da kuma halin rayuwa. Dev. Psychobiol. 51 277 – 288.10.1002 / dev.20362 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Stansfield KH, Kirstein CL (2005). Sakamakon ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwa a cikin samartaka idan aka kwatanta da girma Brain Res. Dev. Brain Res. 159 119 – 125.10.1016 / j.devbrainres.2005.07.005 [PubMed] [Cross Ref]
- Stanwood GD, Mcelligot S., Lu L., Mcgonigle P. (1997). Ontogeny na masu karɓa na Dopamine D3 a cikin ƙwayoyin ƙwayoyin tsohuwar ƙwayar bera. Neurosci. Lett. 223 13–16.10.1016/S0304-3940(97)13396-1 [PubMed] [Cross Ref]
- Steinberg L. (2004). Hadarin da yake tattare da samartaka: menene canje-canje, kuma me yasa? Ann. NY Acad. Sci. 1021 51 – 58.10.1196 / annals.1308.005 [PubMed] [Cross Ref]
- Steinberg L. (2005). Fahimtar da ci gaban tasiri a lokacin samartaka. Trends Cogn. Sci. 9 69 – 74.10.1016 / j.tics.2004.12.005 [PubMed] [Cross Ref]
- Steinberg L., Albert D., Cauffman E., Banich M., Graham S., Woolard J. (2008). Bambance-bambance na tsufa a cikin gwanin sha'awa da sha'awar abubuwa kamar yadda aka nuna shi ta hanyar ɗabi'a da rahoton kai: shaida don samfurin tsarin lambobi biyu. Dev. Psychol. 44 1764-1778.10.1037 / a0012955 [PubMed] [Cross Ref]
- Steinberg L., Graham S., O'Brien L., Woolard J., Cauffman E., Banich M. (2009). Bambance-bambance na tsufa a cikin tsarin nan gaba da jinkiri. Child Dev. 80 28–44.10.1111/j.1467-8624.2008.01244.x [PubMed] [Cross Ref]
- Steinberg L., Morris AS (2001). Ci gaban matasa. Annu. Rev. Rev. Psychol. 52 83 – 110.10.1146 / annurev.psych.52.1.83 [PubMed] [Cross Ref]
- Stroud LR, Foster E., Papandonatos GD, Handwerger K., Granger DA, Kivlighan KT, et al. (2009). Amincewar damuwa da sauyi na yarinta: wasan kwaikwayon da ya dace da kin yarda da abokan sa. Dev. Psychopathol. 21 47 – 68.10.1017 / S0954579409000042 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Sturman DA, Moghaddam B. (2011). Rage ƙuguwar hana ƙwaƙwalwar ƙwaƙwalwa da daidaituwa na cortex na farkon saurayi yayin halayen motsawa. J. Neurosci. 31 1471–1478.10.1523/JNEUROSCI.4210-10.2011 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Abun Shaye-Shaye da Abun Lafiya na Ma'aikatan Lafiya. (2010). Sakamakon Bincike na Kasa na 2009 kan Amfani da Magunguna da Kiwon Lafiya, Kundi Ni, Takaita binciken binciken kasa (Ofishin Nazarin Nazarin, NSDUH Series H-38A, HHS Publication No. SMA 10-4586 Ganowa). Rockville, MD: Abubuwan Shaye-Shaye da Tsarin Gudanar da Lafiya na Ilimin Hauka.
- Swendsen J, Le Moal M. (2011). Daya daga cikin lahani ga jaraba. Ann. NY Acad. Sci. 1216 73–85.10.1111/j.1749-6632.2010.05894.x [PubMed] [Cross Ref]
- Thiel KJ, Okun AC, Neisewander JL (2008). Fifikon wurin saka zamantakewar al'umma: samfurin da ke nuna ma'amala tsakanin cocaine da ladan zamantakewa a cikin beraye. Drug Barasa dogara. 96 202 – 212.10.1016 / j.drugalcdep.2008.02.013 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Tirelli E., Laviola G., Adriani W. (2003). Ontogenesis na tsinkayen halayen da fifikon matsayin sa ya haifar da psychostimulants a cikin dakin gwaje-gwaje. Neurosci. Biobehav. Rev. 27 163–178.10.1016/S0149-7634(03)00018-6 [PubMed] [Cross Ref]
- Torregrossa MM, Xie M., Taylor JR (2012). Bayyanar corticosterone na yau da kullun a lokacin balaga yana rage aiki mai tasiri amma yana ƙara zaɓi mai mahimmanci da ƙwarewar yohimbine a cikin berayen Sprague-Dawley. Neuropsychopharmacology 37 1656 – 1670.10.1038 / npp.2012.11 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Torres OV, Tejeda HA, Natividad L. A, O'Dell LE (2008). Vulneara ƙarfin yanayin rauni zuwa sakamakon sakamako na nicotine yayin samartaka lokacin haɓaka. Pharmacol. Biochem. Behav. 90 658 – 663.10.1016 / j.pbb.2008.05.009 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Tseng K. Y, O'Donnell P. (2007). Dopamine ta canza preneal cortical interneurons yana canzawa lokacin balaga. Cereb. Cortex 17 1235 – 1240.10.1093 / kararrawa / bhl034 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Van Leijenhorst L., Zanolie K., Van Meel CS, Westenberg PM, Rombouts SA, Crone EA (2010). Me ya motsa saurayi? Yankunan kwakwalwa masu sasantawa game da ladan hankali a duk lokacin samartaka. Cereb. Cortex 20 61 – 69.10.1093 / cercor / bhp078 [PubMed] [Cross Ref]
- Verdejo-Garcia A., Lawrence AJ, Clark L. (2008). Tasiri a matsayin alama mai rauni ga rikice-rikice-rikice-rikice-rikice-rikice-abubuwan amfani: bita da binciken daga babban haɗarin bincike, masu caca matsala da kuma nazarin ƙungiyar halittu. Neurosci. Biobehav. Rev. 32 777-810.10.1016 / j.neubiorev.2007.11.003 [PubMed] [Cross Ref]
- Vetter-O'Hagen C., Varlinskaya E., Spear L. (2009). Bambance-bancen jima'i a cikin abinci na ethanol da nutsuwa ga tasirin fuskoki yayin samartaka da balaga. Barasa Barasa. 44 547 – 554.10.1093 / alcalc / agp048 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- von Diemen L., Bassani DG, Fuchs SC, Szobot CM, Pechansky F. (2008). Tasirin rayuwa, lokacin amfani da giya ta farko da kuma rikicewar amfani da kayan maye a tsakanin samari matasa: yawan yin nazari game da shari'ar. Addiction 103 1198–1205.10.1111/j.1360-0443.2008.02223.x [PubMed] [Cross Ref]
- Walker QD, Kuhn CM (2008). Cocaine yana ƙara yawan ƙwayar dopamine da aka kwantar da ita a cikin yanki mai girma fiye da berayen da suka girma. Neurotoxicol. Harshen 30 412 – 418.10.1016 / j.ntt.2008.04.002 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Wang AT, Lee SS, Sigman M., Dapretto M. (2006). Canje-canje na ci gaba a cikin tushen tushen ma'anar nufin niyya. Soc. Cogn. Shafi. Neurosci. 1 107 – 121.10.1093 / scan / nsl018 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Waylen A., Wolke D. (2004). Jima'i 'n' kwayoyi 'n' dutsen 'n' mirgine: ma'anar da sakamakon zamantakewar rayuwar budurwa. Yuro. J. Endocrinol. 151 (Suppl. 3) U151 – U159.10.1530 / eje.0.151U151 [PubMed] [Cross Ref]
- Wilkin MM, Ruwayar P., McCormick CM, Menard JL (2012). Mummunar damuwa ta jiki yayin tashin farko-da tsakanin samartaka ta banbanta ta canza damuwar beraye-da rashin kwanciyar hankali-kamar halayyar mutum. Behav. Neurosci. 126 344-360.10.1037 / a0027258 [PubMed] [Cross Ref]
- Wilmouth CE, Spear LP (2004). Tsoron berayen manya da na manya zuwa abubuwan dandano da aka haɗasu da na nicotine. Ann. NY Acad. Sci. 1021 462 – 464.10.1196 / annals.1308.065 [PubMed] [Cross Ref]
- Witte AV, Savli M., Holik A., Kasper S., Lanzenberger R. (2010). Bambancin jima'i na yanki a cikin girman abu mai launin toka ana danganta shi da hormones na jima'i a cikin ƙwararrun ɗan adam na kwakwalwa. Neuroimage 49 1205 – 1212.10.1016 / j.neuroimage.2009.09.046 [PubMed] [Cross Ref]
- Xiao L., Bechara A., Grenard LJ, Stacy WA, Palmer P., Wei Y., et al. (2009). Yanke shawarar yanke hukunci game da halayen masu shaye shaye na kasar Sin. J. Int. Neuropsychol. Soc. 15 547 – 557.10.1017 / S1355617709090808 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Yurgelun-Todd D. (2007). Motsin rai da fahimi yayin canje-canje. Curr. Koma. Neurobiol. 17 251 – 257.10.1016 / j.conb.2007.03.009 [PubMed] [Cross Ref]
- Zakharova E., Leoni G., Kichko I., Izenwasser S. (2009). Bambancin tasirin methamphetamine da cocaine akan fifikon wurin zaɓi da ayyukan ƙaura a cikin berayen maza da na saurayi. Behav. Brain Res. 198 45-50.10.1016 / j.bbr.2008.10.019 [PMC free article] [PubMed] [Cross Ref]
- Zimmering P., Toolan J., Safrin R., Wortis SB (1952). Magungunan kwayoyi dangane da matsalolin samartaka. Am. J. Siyayi 109 272-278. [PubMed]